"ငလျင်လှုပ်ခြင်း" ၏ တည်းဖြတ်မှု မူကွဲများ

၇ ဘိုက် ဖယ်ရှားခဲ့သည် ,  ပြီးခဲ့သည့် ၁ နှစ်
အရေးမကြီး
typo
အရေးမကြီး (ဘော့ - စာသားများကို အလိုအလျောက် အစားထိုးခြင်း (-ုု +ု))
အရေးမကြီး (typo)
[[File:Quake epicenters 1963-98.png|thumb|250px|ကမ္ဘာတစ်ဝန်းလုံးရှိ မြေငလျင်တို့၏ ငလျင်ဗဟိုချက်များ ၁၉၆၃-၁၉၉၈]]
 
ငလျင်လှုပ်ခြင်း (လှုပ်ခြင်း၊ တုန်ခါခြင်း၊ ခါယမ်းခြင်း သို့မဟုတ် မြေငလျင်လှုပ်ရှားမှု) သည် မြေငလျင်လှိုင်းများကို ဖန်တီးရာတွင် ကမ္ဘာမြေကြီး၏ မျက်နှာပြင်လွှာအတွင်း၌ စွမ်းအင်ကို ရုတ်တရက်ထုတ်လွှတ်ခြင်း၏ ရလဒ်ဖြစ်သည်။ ငလျင်သည် မြေတွင်းအနက်တစ်နေရာ၌ဖြစ်သည်။ ကျောက်ဆိုင်ထုအတွင်း မြေတွင်းဖိအားများကြောင့် အက်ရာစတင်ဖြစ်ပေါ်ပြီး ထိုအက်ကြောင်းမျက်နှာပြင်တစ်လျောက် ရုတ်တရက်ကျိုးပြတ် ပွတ်တိုက်ရွေ့ လျောခြင်းကြောင့် ဖြစ်သည်။ ထိုသို့ကျိုးပြတ်ခြင်းမဖြစ်မီ ဖိအားကြောင့် ကျောက်ဆိုင်ထုအတွင်း ကျုံ့ခြင်း၊ ပွခြင်းဖြစ်သည်။ ရွေ့လျားခြင်းဖြစ်သည်။ နဂိုရှိရင်းစွဲ ကျောက်လွှာထုနှင့်နှိုင်းဆလျှင် ထိုရွေ့မှုမှာ မမြင်သာ သလောက်ဖြစ်သည်။ နှိုင်းရအရွေ့တစ်မျိုးဖြစ်သည်။ ဖိစီးအား(Stress) ကြောင့် ဖြစ်သော နှိုင်းရအရွေ့ ဖြစ်သဖြင့် ဒါဏ်(Strain) ဟုခေါ်ရသည်။ ဖိအားများလျှင်ဒါဏ်များသည်။ ဖိအားနည်းလျှင် ဒါဏ်နည်းသည်။ ဖိအားပမာဏ အတိုင်းအတာတစ်ခုအထိ ကျိုးပြတ်ခြင်း၊ အက်ကွဲခြင်းမရှိ၊ ကြုံဆန့်နိုင်သည်။ ဖိ(ဆန့်)အား နှင့် ဒါဏ်ဒဏ် တိုက်ရိုက်အချိုးကျသည်။ ထိုအခြေ အနေတွင် ငလျင်မဖြစ်ပါ။
 
 
သွယ်တန်း နေသောဒေသကို အယ်လပိုက်ရပ်ဝန်းဟု ခေါ်သည်။
 
ကမ္ဘာပေါ်တွင် လှုပ်ခဲ့ပြီးသော ငလျင်အားလုံးပေါင်း၏ ၉ဝ၉၀ ရာ
ခိုင်နှုန်းသည် ပစိဖိတ်အနားပတ်လည် ရပ်ဝန်း၌ ကျရောက်၍
၁ဝ၁၀ ရာခိုင်နှုန်း မရှိတရှိမှာအယ်လပိုက် ရပ်ဝန်းတွင် ကျရောက်
သည်။
 
ထန်ဆုံးတစ်ခုဖြစ်သည်။ လူနေ အိမ်ခြေ နည်းပါး၍သာလျှင် လူ
အသေအပျောက် နည်းခြင်းဖြစ်၏။ ထိုငလျင်ထက်ပို၍ ပြင်းထန်
သောငလျင်မှာ ၁၉၅ဝ၁၉၅၀ ပြည့်နှစ် မဟာအာသံငလျင်ဖြစ်၍ရစ်ခတာ
စကေး အရ ၈ ဒသမ ၆ အထိ ပြင်းထန်သည်။ တရုတ်နိုင်ငံ
မုခဒင်မြို့တွင် လှုပ်သော ငလျင်အတွက် စာရင်းအတိအကျမရှိ
 
လစ္စဗွန်းမြို့ ငလျင်သည် ခြောက်မိနစ်ကြာ လှုပ်သည်။
ငလျင်လှုပ်ပြီးနောက် အဆောက်အအုံများပြို ကျ၍ ပေ ၃ဝ၃၀ မြင့်
သောဒီလှိုင်းများတက်လာပြီးလျှင် မြို့ရွာများခြောက်ရက်တိုင်တိုင်
မီးလောင်သည်။ ထို့ကြောင့် လူနေအိမ်ခြေ ၁၂ဝဝဝ၁၂၀၀၀ ခန့်လည်း
ပျက်စီးသည်။
 
လှုပ်သောငလျင်ဖြစ်သည်။ ယင်းမြစ်ကွေ့ သည် ကာလီဖိုးနီးယား
ပင်လယ်ကွေ့မှ ဆန်ဖရန်စစ္စကိုမြို့၏ အနောက်မြောက် ပစိဖိတ်
သမုဒ္ဒရာအတွင်းသို့ ရောက်သည်အထိ မိုင်ပေါင်း ၉ဝဝ၉၀၀ နီးပါး
ခန့်ရှည်လျားသော မြစ်ကွေ့ဖြစ်သည်။ ထိုမြစ်ကွေ့၌ ငလျင်လှုပ်
ခြင်းကို မှတ်တမ်းတင်သော ၁၉ ရာစုခေတ်မှစ၍ ယခုခေတ်
အထိ မကြာခဏ ငလျင်လှုပ်ဆဲပင်ဖြစ်သည်။ ၁၉ဝ၆၁၉၀၆ ခုနှစ်ဆန်
ဖရန်စစ္စကို ငလျင်သည် ယင်းပြတ်ရွေ့မိုင် ၂ဝဝ၂၀၀ တစ်လျှောက်ရှိ
မြို့ရွာအများကို ရစ်ခတာစကေး ၈ ဒသမ ၃ အထိ ပြင်းထန်
စွာလှုပ်သည်။ ဆန်ဖရန်စစ္စကိုမြို့မှာ သုံးရက်ဆက်၍ မီးလောင်
သဖြင့်တစ်မြို့လုံးပြာကျသည်။ ပစ္စည်းဒေါ်လာသန်းပေါင်း ၂ဝဝဝ၂၀၀၀
ဖိုးပျက်စီးသည်။
 
တိုကျိုငလျင်၌ တိုကျိုမြို့နှင့် ယိုကိုဟာမာမြို့ ရာခိုင်နှုန်း
၈ဝ၈၀ ခန့် ပျက်စီးရာ အပျက်အစီးအများ ဆုံးဟု ဆိုစမှတ်ပြုကြ
သည်။ လူသေသည့်အပြင် လူပေါင်း ၁၄၃ဝဝဝ၁၄၃၀၀၀ တို့မှာ ထိခိုက်
ဒဏ်ရာရကြသည်။ လူနေအိမ်ခြေ ၇ဝယဝဝဝ၇၀,၀၀၀ ခန့် ပျက်စီးသည်။
၁၉၇၆ ခုနှစ်ကား တစ်နှစ်အတွင်း ကမ္ဘာပေါ်၌ နေရာ
ပေါင်းများစွာ ငလျင်လှုပ်သောကြောင့်ငလျင်နှစ် ဟူ၍ သတ်မှတ်
လောက်သောနှစ် ဖြစ်သည်။ ထိုနှစ် နှစ်ဦးဖေဖွာဝါရီလ ၄ ရက်
နေ့၌ ဂွာတီမာလာ နိုင်ငံတွင် ရစ်တာစကေး ၇ ဒသမ ၈ ရှိ
သော ငလျင်လှုပ်သည်။ စတုရန်းမိုင် ၂၇ဝဝ၂၇၀၀ အတွင်း ထိခိုက်၍
လူပေါင်း ၂၂ဝဝဝ၂၂၀၀၀ သေဆုံးပြီးလျှင် ၇၅ဝဝ၇၅၀၀ ခန့်ဒဏ်ရာရသည်။
လူဦးရေ ၁ဝဝဝဝ၁၀၀၀၀ ရှိသော စန်မာတင်မြို့သည်လုံးဝပျက်စီးသည်။
 
၁၉၇၆ ခု မေလ ၆ ရက်နေ့တွင် အဲ့လပတောင်တန်း
တစ်နိုင်ငံလုံး၊ ပြည်ထောင်စု သမ္မတဂျာမနီနိုင်ငံ အနောက်တောင်
ပိုင်း၊ ပြင်သစ်နိုင်ငံအရှေ့တောင်ပိုင်းတို့ကို ထိခိုက်သည်။ နောက်
ဆက်တွဲ လှုပ်သောငလျင်မှာ အကြိမ်ပေါင်း ၁၃ဝ၁၃၀ ကျော်ခန့်ရှိ၍
လူပေါင်း ၁ဝဝဝ၁၀၀၀ ကျော်သေဆုံး၍ ၂ဝဝဝ၂၀၀၀ ကျော်ဒဏ်ရာရသည်။
 
မြို့နှင့် ရွာပေါင်း ၄ဝ၄၀ ကျော်ပျက်စီး၍ လူပေါင်း ၇၂၇၁၂ ဦးမှာ
အိုးမဲ့အိမ်မဲ့ ဖြစ်ရသည်။
ထိုနှစ်ဇွန်လ ၂၆ ရက်နေ့တွင် ရစ်ခတာစကေး ၇
ဒသမ ၁ အထိပြင်းသော ငလျင်တစ်ခုသည် အင်ဒိုနီးရှားနိုင်ငံ
အီရီယန်းကျွန်း အနောက်ပိုင်း နယူးဂင်းနီ ဒေသတွင် လှုပ်ရာ
လူပေါင်း ၅ယဝဝဝ၅,၀၀၀ ကျော်သေသည်။ ထိုအတွင်း ဗာလီကျွန်း
၌လည်း ငလျင်လှုပ်ရာ လူပေါင်း ၄၆၁ ဦးသေသည်။ ဗာလီ
ငလျင်မှာ ရစ်ခတာစကေး ၅ ဒသမ ၆ သာပြင်းသော်လည်း
အချက် အချာနှင့် ၄၅ မိုင်ကွာဝေးသည်။ သို့သော် အပျက်အစီး
များစွာရှိသည်။ ပီကင်းမြို့တော်၌ပင် အဆောက်အအုံများ ပြိုကျ
၍ လူပေါင်း ၅ဝ၅၀ ကျော်သေသည်ဟု ဆိုသည်။ ထိုငလျင် လှုပ်
ပြီးနောက် ၄၈ နာရီအတွင်း နောက်ဆက်တွဲ ငလျင်များ ၁ဝဝ၁၀၀
ကျော်ခန့်ထပ်မံလှုပ်သည်။ တန်းရှန်မြို့မှ မိုင် ၁၄ဝ၁၄၀ အကွာအဝေး
တစ်လျှောက်၌ ငလျင်ဒဏ်ကြောင့် မြေကြီးများကွဲအက်ချိုင့်ဝင်၍
တံတား ၁၂ ခု ပျက်စီးသည်။ လူပေါင်း ၂၄၂ဝဝဝ၂၄၂,၀၀၀ ခန့်သေဆုံး
ပြီး ၁ယ၆၄၁ယဝဝဝ၁,၆၄၁,၀၀၀ ကျော် အပြင်းအထန် ဒဏ်ရာရခဲ့သည်ဟု
တရုတ် ပြည်သစ် သတင်းဌာနက ကြေငြာချက်တစ်ရပ် ထုတ်
ပြန်သည်။
 
ဩဂုတ်လ ၇ ရက်နေ့တွင် ဖိလစ်ပိုက်နိုင်ငံ ဆဲလီဗီး
ပင်လယ်ကို ဗဟိုပြု၍ စက္ကန့် ၂ဝ၂၀ ကြာသော ငလျင်လှုပ်ရာ
ရစ်ခတာစကေး ၈ အထိ ပြင်းထန်သောကြောင့် မင်ဒနာအိုကျွန်း
ပေါ်ရှိ မြို့များပျက်စီးသည်။ ငါးဖမ်းသဘေ‡ာပေါင်းငါးဖမ်းသင်္ဘောပေါင်း ၄ဝဝဝ၄၀၀၀ ကျော်
နှင့် ငါးဖမ်းပိုက်များ၊ မြုံးများအပြင်ငါးကန်ဧက ၁၇၅ဝ၁၇၅၀ ခန့်ဆုံး
ပါး သည်။ သေဆုံးသူ ၈ယဝဝဝ၈,၀၀၀ ကျော်ရှိ၍ လူပေါင်း၁၇၅ယဝဝဝလူပေါင်း၁၇၅,၀၀၀
အိုးမဲ့အိမ်မဲ့ဖြစ်ကုန်ကြသည်။
 
တန်းကြီးများ ဖြစ်ထွန်းရာ အရပ်ကိုဆိုလိုသည်။ သက်နှောင်း
ကပ်ကား ယနေ့မှစ၍ရေသော် လွန်ခဲ့သောနှစ်ပေါင်း ငါးသန်းနှင့်
သန်း ၂ဝ၂၀ အထိ အဓွန့်ရှည်သောကာလ ဖြစ်သည်။ ဤတောင်
တန်းကြီးများ ဖြစ်ပေါ်နေစဉ် အတွင်း၌ မြေကြီးတွန့်ခေါက်ပြတ်
ရွေ့ခြင်းများ အကြီးအကျယ် ဖြစ်ပွားသည်။ ယခုတိုင်အောင်ပင်
ပိုင်း၌ မြန်မာနိုင်ငံတွင် လှုပ်သော ငလျင်များ၏ ၇၇ရာခိုင်နှုန်း
လှုပ်သည်။ ယင်းသို့လှုပ်ရာဒေသမှ မြန်မာတစ်နိုင်ငံလုံး ဧရိယာ
၃ဝ၃၀ ရာခိုင်နှုန်းသာရှိသည်။ မြောက်ပိုင်း၌ လှုပ်သော ငလျင်
အားလုံး၏ ၈၅ ရာခိုင်နှုန်းသည် ရစ်ခတာစကေး အမှတ် ၅ ၏
အထက်ရောက်သည်အထိ ပြင်းထန်သည်။ ငလျင်လှုပ်သော အ
များမှာ နှစ်နှစ်တစ်ကြိမ်ခန့် လှုပ်တတ်သည်။
 
၁၉ဝ၄၁၉၀၄ ခုနှစ်မှ ၁၉၆၉ ခုနှစ်အထိ လှုပ်ခဲ့သော ငလျင်
တို့ကို အတန်းခွဲ၍ကြည့်သောအခါ ရစ်ခတာစ ကေး ၇ ဒသမ
၇၅ မှ ၈ ဒသမ ၅ အထိ အလွန်ပြင်းထန်သော ငလျင် နှစ်
ထို့ထက်ကား ပိုဖွယ်မရှိဟုဆိုသည်။ ရှမ်းကုန်း ပြင်မြင့်ကားရှေး
နည်းတူပင် ငလျင်ဒဏ်ကို အနည်းငယ်သာ ခံရဖွယ်ရှိသည်။
၂ဝ၂၀ ရာစု နှစ်ဦးပိုင်းမှ ယခုအချိန်အထိ မြန်မာနိုင်ငံတွင်
အားပျော့သော ငလျင်များမှ တပါး။ ငလျင် ကြီးငယ်ပေါင်း အ
ကြိမ် ၄ဝဝ၄၀၀ ကျော် လှုပ်ခဲ့၏။ ပညာရှင်တို့ အစောဆုံး မှတ်တမ်း
တင်ထားသော ငလျင်မှာ ၁၇၆၂ ခု ဧပြီလ ၂ ရက်နေ့ ညနေ
၅ နာရီတွင်လှုပ်သော ရခိုင်နှင့်ဗဂ‡လားပင်လယ် ငလျင်ဖြစ်သည်။
ကြီး မြို့ပေါ်ကျရောက်သည်။ ရစ်ခတာစကေးအရ ၈အမှတ်အထိ
ပြင်းထန်သည်။ ရှမ်းပြည်မြောက်ပိုင်းနှင့် မန္တလေး၊ စစ်ကိုင်း၊ မိုး
ကုတ် ခရိုင်များအတွင်း စတုရန်းမိုင်ပေါင်း ၃၇၅ယဝဝဝ၃၇၅,၀၀၀ ရှိနယ်မြေ
များသည် ထိုငလျင်ဒဏ်ကိုခံလိုက်ရသည်။ မိုးကုတ်တစ်မြို့တည်း
၌ပင်လျှင် စေတီပုထိုးပေါင်း ၆ဝ၆၀ မျှပြိုကျပျက်စီးသည်။
 
၁၉၂၇ ခုနှစ်ဒီဇင်ဘာလ ၁၇ ရက်နေ့လယ်တွင်ရစ်ခတာ
စကေး ၇ ရှိသော ငလျင်သည်ရန်ကုန်မြို့ တွင်လှုပ်ရာပတ်ဝန်း
ကျင် ဧရိယာ စတုရန်းမိုင် ၅ဝဝဝ၅၀၀၀ ကျယ်ဝန်းသော ဟံသာဝတီ၊
အင်းစိန်၊ သာယာဝတီ၊ မအူပင်၊ ညောင်တုန်း၊ ဒေးဒရဲ၊ ဖျာပုံ
ဒေသတို့ကိုထိခိုက်သည်။ ၁၉၃ဝ၁၉၃၀ ပြည့်နှစ် မေလ ၅ ရက်နေ့
တွင်လှုပ်သော ပဲခူးငလျင်ကား အသေအကြေ အပျက်အစီး
အများဆုံး ဖြစ်သည်။ ငလျင်ပြင်းထန်အားမှာ ရစ်ခတာစ ကေး
၇ ဒသမ ၃ ဖြစ်သည်။ စတုရန်းမိုင်ပေါင်း ၂၂ဝဝဝဝ၂၂၀၀၀၀ ကို ထိ
ခိုက်သည်။ ရွှေမော်ဓောဘုရားအပေါ်ပိုင်းပြိုကျသည်။ တစ်မြို့လုံး
ပျက်စီး၍ လူပေါင်း ၅ဝဝ၅၀၀ ခန့်သေသည်။ ငလျင်ဗဟိုချက်ကား
စစ်တောင်း မြစ်ဝကျွန်းပေါ် နုန်းမြေထုအောက်ဖြစ်သည်။ ထိုနှစ်
ဒီဇင်ဘာလ ၄ ရက်နေ့တွင် ဖြူးမြို့၌ငလျင်လှုပ်ရာလူပေါင်း ၃ဝ၃၀
ကျော်သေသည်။ ထို ငလျင်ကို ပဲခူးငလျင်၏ နောက်ဆက်တွဲဟု
ယူဆကြသည်။
ဂေါ၊ ကသာခရိုင် အချို့မြို့နယ်၊ ဟူးကောင်းတောင်ကြား နယ်
မိုင်းကွမ်မြို့ စသည်တို့က ခံလိုက် ကြရသည်။ ဘုရားနှစ်ဆူပြို
သည်။ ဝါးတဲအိမ်ငယ်များပင်လျှင်ပြိုသည်။ ပေ၂၇ဝပေ၂၇၀ ရှည်သော
အင်းတော်ချောင်း တံတားသည် လေးပေမျှ ရွေ့သွားသည်။
 
ဟောင်း တိုက်ဆွေးတို့မှာ လုံးဝပြိုကျပျက်စီးသည်။ ကျောက်ပန်း
တောင်းမြို့၌ မကြာမီကဆောက်လုပ်ပြီးစီးသော သိမ်တော်ကြီးမှာ
ကွဲအက်သည်။ဆင်ဖြူကျွန်း၌ ဘုရားပုထိုး အဆူပေါင်း ၂ဝ၂၀ ခန့်၊
စဉ့်ငူ၌ ၁၂ဆူခန့်ပြိုသည်။ [[မြိုင်မြို့]]နှင့် [[ရေစကြိုမြို့]]တို့တွင် စေတီ
ငါးဆူ၌ ထီးတော်မြေသို့ ခသည်။ ချောက်ရေနံမြေ ဒေသတွင်
သည်။
ရှေးဟောင်း အနုပညာ ပစ္စည်းများတည်ရာ ပုဂံမြို့တော်
ဟောင်းကြီးမှာ ရာခိုင်နှုန်း ၈ဝ၈၀ ခန့်ပျက်စီးသည်။ ပျက်စီးခြင်း
ဒဏ်ကို အပြင်းအထန်ဆုံး ခံရသော ဘုရားများမှာ [[ဗူးဘုရား(ပုဂံ)|ဗူးဘုရား]]၊
[[မနူဟာတန်ဆောင်း]]၊ [[မီးမလောင်ကျောင်း]] စသည်တို့ဖြစ်ကြသည်။
 
== တုန်ခါခြင်းနှင့် မြေကြီးကွဲထွက်ခြင်း ==
တုန်ခါခြင်းနှင့် မြေကြီးကွဲထွက်ခြင်းသည် ငလျင်လှုပ်ခြင်းများက ဖန်တီးသော အဓိကအကျိုးဆက်များဖြစ်ပြီး၊ အဓိကအားဖြင့် အဆောက်အဦးများနှင့် အခြားခိုင်ခံ့တောင့်တင်းသော အဆောက်အအုံများကို အနည်းနှင့်အများဆိုသလို ပြင်းထန်သောပျက်စီးမှုကို ဖြစ်ပေါ်စေသည်။ ဒေသတွင်း အကျိုးဆက်များ၏ ပြင်းအားသည် ရှုပ်ထွေးသော ငလျင်ပမာဏ ပေါင်းစပ်ခြင်း၊ ငလျင်ဗဟိုချက်မှ အကာအဝေးနှင့်အကွာအဝေးနှင့် လှိုင်းဖြန့်ဝေခြင်း တို့ကိုမြှင့်ပေးခြင်း သို့မဟုတ် လျော့နည်းစေခြင်းကို ဖြစ်စေနိုင်မည့် ဒေသခံဘူမိဗေဒနှင့် ဘူမိသွင်ပြင်နှင့် ဖွဲ့စည်းတည်ဆောက်ပုံ အခြေအနေများပေါ်တွင် မူတည်သည်။မြေကြီးတုန်ခါခြင်းကို မြေကြီးအရှိန်ဖြင့် တိုင်းတာသည်။
 
တိကျသော ဒေသခံ ဘူမိဗေဒဆိုင်ရာ၊ ဘူမိသွင်ပြင်ဆိုင်ရာနှင့် ဘူမိဖွဲ့စည်းတည်ဆောက်ပုံဆိုင်ရာ သွင်ပြင လက္ခဏာများသည် နိမ့်ကျသော ပြင်းအားရှိသည့် ငလျင်လှုပ်ခြင်းများမှပင်လျှင် မြေမျက်နှာပြင်ပေါ်တွင် မြင့်မားသော တုန်ခါခြင်းအဆင့်များကို ဖြစ်ပေါ်စေနိုင်သည်။ ဤသက်ရောက်ခြင်းကို ဖြစ်ပွားရာနေရာ သို့မဟုတ် ဒေသတွင်းချဲ ့ခြင်း ဟုခေါ်သည်။ ၎င်းမှာအဓိကအားဖြင့် မာကျောနက်ရှိုင်းသော မြေသားမှ ပျော့ပျောင်းသော အပေါ်ယံမြေသားများသို့ မြေငလျင်ရွေ ့လျားမှုပြောင်းလဲခြင်းနှင့် သဘာဝအတိုင်း ဂျီဩမေတြီဆိုင်ရာ ပို့ချခြင်းများကြောင့် ဖြစ်ပေါ်လာသော ငလျင်စွမ်းအင် ဆုံချက်ဖြစ်ပေါ်ခြင်း၏ အကျိုးဆက်များကြောင့်ဖြစ်သည်။