ကမ္ဘာဂြိုဟ်

နေအဖွဲ့အစည်းတွင် နေနှင့်အနီးဆုံး တတိယမြောက်ဂြိုဟ်
(ကမ္ဘာမြေ မှ ပြန်ညွှန်းထားသည်)

ကမ္ဘာဂြိုဟ် (အင်္ဂလိပ်: Earth) သည် လူသားများ၊ တိရစ္ဆာန်များနှင့် အပင်များ ရှင်သန်နေထိုင်ရာ ဂြိုဟ်တစ်ခုဖြစ်ပြီး၊ နေမှရေတွက်ပါက တတိယမြောက်ဂြိုဟ်တစ်စင်း ဖြစ်သည်။ ကမ္ဘာတွင် ဂြိုဟ်ရံလတစ်စင်းသာရှိသည်။ ကမ္ဘာသည် နေကို ၃၆၅.၂၅၆၄ ရက်တွင် တစ်ကြိမ် လှည့်ပတ်နေပြီး ၎င်းကိုပင် တစ်နှစ်ဟုသတ်မှတ်ကြသည်။ ရေဒီယို မက်ထရစ်ရက်စွဲဖြင့် သက်တမ်းဖော်ထုတ်နည်း (Radiometric dating) အရ[n ၄] ကမ္ဘာသည် သက်တမ်းအားဖြင့် နှစ်ပေါင်း ၄.၅၄ ဘီလီယံ အကြာက ဖွဲ့စည်းခဲ့ခြင်းဖြစ်သည်။[၂၂][၂၃][၂၄] နေသည် ကမ္ဘာအား ထွန်းလင်းရန် အလင်းရောင်နှင့် အပူချိန်ကိုပေးသည်။ ၎င်းအပူစွမ်းအင်ကြောင့် ကမ္ဘာကြီး၏ အောက်ဆုံးလေထုလွှာတွင် ရာသီဥတု (နေပူခြင်း၊ လေတိုက်ခြင်း၊ မိုးရွာခြင်း၊ နှင်းကျခြင်း၊ မုန်တိုင်းတိုက်ခြင်း) အခြေအနေများ ဖြစ်ပေါ်လာသည်။ ကမ္ဘာတွင် ရေပါဝင်မှု ၇၁% နှင့်[၂၅] ကုန်းမြေ ၂၉% ခန့်ရှိသည်။ ကမ္ဘာ၏ ဝင်ရိုးစွန်းဒေသများကို ရေခဲများဖြင့် ဖုံးလွှမ်းထားသည်။ အပူပိုင်းဒေသတွင် ဝင်ရိုးစွန်းဒေသထက် နေရောင်ခြည်စွမ်းအင်ကို ပိုမိုရရှိပြီး လေထု၊ သမုဒ္ဒရာရေစီးကြောင်းများဖြင့် အပူကို ဖြန့်ဖြူးပေးသည်။ မှန်လုံအိမ်ဓာတ်ငွေ့သည် ကမ္ဘာ့မျက်နှာပြင်အပူချိန်ကို ထိန်းသိမ်းပေးရန် အရေးပါသောအခန်းကဏ္ဍမှ ပါဝင်လျက်ရှိသည်။ ဒေသတစ်ခု၏ ရာသီဥတုကို ဆုံးဖြတ်ရာ၌ လတ္တီကျုကိုသာမက ပင်လယ်ရေမျက်နှာပြင်အမြင့်၊ သမုဒ္ဒရာများနှင့် နီးကပ်မှု အစရှိသည်တို့ကိုပါ အသုံးပြုသည်။ အပူပိုင်း ဆိုင်ကလုန်းများ၊ မိုးကြိုးမုန်တိုင်းများ၊ အပူလှိုင်းဖြတ်ခြင်းစသော ပြင်းထန်သည့်ရာသီဥတုများသည် နေရာဒေသအများစုတွင် ဖြစ်ပေါ်လေ့ရှိပြီး သက်ရှိများအပေါ် ကြီးမားစွာ သက်ရောက်သည်။ ကမ္ဘာသည် နေအဖွဲ့အစည်းအတွင်း သက်ရှိများနေထိုင်နိုင်သော တစ်ခုတည်းသော ဂြိုဟ်ဖြစ်သည်။ သက်ရှိမျိုးစိတ်ပေါင်း ၁၀-၁၄ မီလီယံခန့် နေထိုင်ကြပြီး[၂၆] လူသားမျိုးနွယ်မှာ အရေအတွက်အားဖြင့် ၇.၆ ဘီလီယံခန့်ဖြစ်သည်။ အနီးရှိ ကြာသပတေးဂြိုဟ်၏ ပြင်းထန်သော ဒြပ်ဆွဲငင်အားက ကမ္ဘာကို ဥက္ကာပျံများနှင့် တိုက်မိနိုင်ချေမှ အတန်အသင့် အကာအကွယ်ပေးနေသည်ဟု ယူဆထားသည်။ ကမ္ဘာ ဖွဲ့တည်ပြီး ပထမ ဘီလီယံနှစ်များတွင် သက်ရှိဇီဝသည် ပင်လယ်သမုဒ္ဒရာ၌ စတင်ရှင်သန်ခဲ့ပြီး ကမ္ဘာ့လေထုနှင့် ကုန်းမြေများကို အကျိုးသက်ရောက်ခဲ့ကာ လွန်ခဲ့သောနှစ်ပေါင်း ၄.၁ ဘီလီယံမှစ၍ သက်ရှိတို့ ရှင်သန်ပေါက်ဖွားခဲ့ဟန် ရှိသည်။[၂၇][၂၈] ကမ္ဘာမြေ၏သမိုင်းတွင် မျိုးသုဉ်းမှုဖြစ်ရပ်များကြောင့် သက်ရှိမျိုးစိတ် ၉၉ ရာခိုင်နှုန်း[၂၉] ပျက်စီးပျောက်ကွယ်ခဲ့ဖူးသည်။[၃၀][၃၁] ယနေ့တိုင် တည်ရှိသော ခန့်မှန်းခြေ မျိုးစိတ်များမှာ ကျယ်ပြန့်လှကာ[၃၂][၂၆][၃၃] မျိုးစိတ်အများစုကို သိပ္ပံနည်းကျ ဖော်ပြထားနိုင်ခြင်း မရှိသေးပေ။[၃၄] ကမ္ဘာပေါ်တွင် လူသားများ ၈ ဘီလီယံနီးပါးခန့် နေထိုင်ကြပြီး အသက်ရှင်သန်ရေးအတွက် ကမ္ဘာ၏ ဇီဝအလွှာ (biosphere) နှင့် သဘာဝရင်းမြစ်များပေါ်တွင် မှီခိုကြရသည်။

ကမ္ဘာဂြိုဟ် ကမ္ဘာဂြိုဟ်၏ နက္ခတ္တဗေဒဆိုင်ရာ သင်္ကေတ
"The Blue Marble" photograph of Earth, taken by the Apollo 17 lunar mission. The Arabian peninsula, Africa and Madagascar lie in the upper half of the disc, whereas Antarctica is at the bottom.
"အပြာရောင်ပုလဲလုံး" ဟု အမည်ရသည့် ကမ္ဘာဂြိုဟ်အား ၁၉၇၂ ခုနှစ်တွင် အပိုလို ၁၇ မှ ရိုက်ကူးခဲ့သည်။
ပတ်လမ်း ဂုဏ်အင်များ
Epoch J2000[n ၁]
အဝေးဆုံးပတ်လမ်း
၁၅၂,၁၀၀,၀၀၀ km (၉၄,၅၀၀,၀၀၀ mi)
(1.01673 AU) 
[n ၂]
အနီးဆုံးပတ်လမ်း
၁၄၇,၀၉၅,၀၀၀ km (၉၁,၄၀၁,၀၀၀ mi)
(0.9832687 AU) 
[n ၂]
ဆီမီး မေဂျာ ဝင်ရိုး
၁၄၉,၅၉၈,၀၂၃ km (၉၂,၉၅၅,၉၀၂ mi)
(1.000001018 AU) [၁]
ပတ်လမ်း ဗဟိုကျမှု0.0167086[၁]
ပတ်လမ်း ကာလ
365.256363004 d[၂]
(1.00001742096 yr)
ပျမ်းမျှ ပတ်နှုန်း
၂၉.၇၈ km/s (၁၈.၅၀ mi/s)[၃]
(၁၀၇,၂၀၀ km/h (၆၆,၆၀၀ mph))
ပျမ်းမျှ မူမမှန်မှု
358.617°
ပတ်လမ်း တိမ်းစောင်းမှု
  • 7.155° to sun's equator;
  • 1.57869°[၄] to invariable plane;
  • 0.00005° to J2000 ecliptic
Longitude of ascending node
−11.26064°[၃] to J2000 ecliptic
Argument of perihelion
114.20783°[၃]
ဂြိုဟ်ရံလများ
ရုပ်ပိုင်းဆိုင်ရာ ဂုဏ်အင်များ
ပျမ်းမျှ အချင်းဝက်
၆,၃၇၁.၀ km (၃,၉၅၈.၈ mi)[၅]
အီကွေတာ အချင်းဝက်
၆,၃၇၈.၁ km (၃,၉၆၃.၂ mi)[၆][၇]
ဝင်ရိုးစွန်း အချင်းဝက်
၆,၃၅၆.၈ km (၃,၉၄၉.၉ mi)[၈]
ပြားချပ်မှု0.0033528[၉]
1/298.257222101 (ETRS89)
စက်ဝန်းမျဉ်း
  • ၄၀,၀၇၅.၀၁၇ km (၂၄,၉၀၁.၄၆၁ mi) (equatorial) [၇]
  • ၄၀,၀၀၇.၈၆ km (၂၄,၈၅၉.၇၃ mi) (meridional) [၁၀][၁၁]
မျက်နှာပြင် ဧရိယာ
  • ၅၁၀၀၆၅၆၂၃ km2 (၁၉၆၉၃၇၄၃၈ sq mi)[၁၂][၁၃][n ၃]
  • ၁၄၈၉၄၀၀၀၀ km2 land (၅၇၅၁၀၀၀၀ sq mi)
  • ၃၆၁၁၃၂၀၀၀ km2 water (၁၃၉၄၃၄၀၀၀ sq mi)
ထုထည်1.08321×1012 km3 (2.59876×1011 cu mi)[၃]
အရွယ်အစား5.97237×1024 kg (1.31668×1025 lb)
(3.0×10−6 M)
ပျမ်းမျှ သိပ်သည်းဆ
၅.၅၁၄ g/cm3 (၀.၁၉၉၂ lb/cu in)[၃]
မျက်နှာပြင် ဒြပ်ဆွဲအား
၉.၈၀၇ m/s2 (၃၂.၁၈ ft/s2)[၁၄]
(g)
အင်နားရှားကိန်း
0.3307[၁၅]
လွတ်မြောက်အလျင်
၁၁.၁၈၆ km/s (၆.၉၅၁ mi/s)[၃]
ဘေးဘက် လှည့်ပတ်ကာလ
0.99726968 d[၁၆]
(23h 56m 4.100s)
အီကွေတာ လည်ပတ်မှု အလျင်
၁,၆၇၄.၄ km/h (၁,၀၄၀.၄ mph)[၁၇]
ဝင်ရိုးတိမ်းစောင်းမှု
23.4392811°[၂]
Albedo
မျက်နှာပြင် အပူချိန် အနည်းဆုံး ပျမ်းမျှ အများဆုံး
ကယ်လ်ဗင် ၁၈၄ K[၁၈] ၂၈၈ K[၁၉] ၃၃၀ K[၂၀]
ဆဲလ်စီးယပ်စ် −၈၉.၂ °C ၁၅ °C ၅၆.၇ °C
ဖာရင်ဟိုက် −၁၂၈.၅ °F ၅၉ °F ၁၃၄ °F
လေထု
မျက်နှာပြင် လေထုဖိအား
101.325 kPa (ပင်လယ်ရေမျက်နှာပြင်အမှတ်)
လေထု၌ ဓာတုပါဝင်နှုန်း

သမိုင်းကြောင်း

ဖွဲ့တည်ခြင်း

 
အစောပိုင်းကာလ နေအဖွဲ့အစည်း၏ ဂြိုဟ်ချပ်ပြားအား စိတ်ကူးယဉ်ရေးဆွဲထားပုံ

နေအဖွဲ့အစည်းရှိ သက်တမ်းအရင့်ဆုံးပစ္စည်းမှာ လွန်ခဲ့သော ၄.၅၆၇၂±၀.၀၀၀၆ ဘီလီယံနှစ်အကြာက ဖြစ်တည်သည်။[၃၅] သီအိုရီအရ ကမ္ဘာသည် နေပေါက်ဖွားပြီး ယင်း၏အစိတ်အပိုင်းများမှ ဖွဲ့တည်ခြင်းဖြစ်သည်။ သုတေသနတစ်ခုအရ လွန်ခဲ့သောနှစ်​​ပေါင်း ၄.၅၃ ဘီလီယံအကြာက လကမ္ဘာ ဖြစ်တည်ခဲ့ဟုဆိုသည်။[၃၆] အဆိုပြုချက်တစ်ခုအရမူ အင်္ဂါဂြိုဟ်အရွယ်အစားရှိ သီယာဟုခေါ်သည့် ဂြိုဟ်တစ်ခုက ကမ္ဘာမြေအား ဝင်တိုက်ခဲ့သေးသည်ဟုဆိုသည်။ ယင်းဂြိုဟ်သည် ကမ္ဘာ၏ ၁၀ ရာခိုင်နှုန်းသော အရွယ်အစားရှိသည်ဟုဆိုပြီး ထိတိုက်မှုကြောင့် ယင်း၏အစိတ်အပိုင်းအချို့သည် ကမ္ဘာမြေနှင့် ပေါင်းစပ်ခဲ့သည်ဟုဆိုသည်။[၃၇][၃၈] လွန်ခဲ့သောနှစ်ပေါင်း ၄.၁ ဘီလီယံနှင့် ၃.၈ ဘီလီယံအတွင်း လကမ္ဘာအား ဥက္ကာခဲများစွာ ဝင်တိုက်ခဲ့မှုက လကမ္ဘာ၏ ယနေ့ခေတ် မြေမျက်နှာသွင်ပြင်များကို ထုဆစ်ပုံဖော်ခဲ့သည်ဟုဆိုသည်။[၃၉]

ဘူမိဗေဒဆိုင်ရာ သမိုင်း

ကမ္ဘာ့လေထုနှင့် သမုဒ္ဒရာများကို မီးတောင်လှုပ်ရှားမှုနှင့် အေးခဲနေသောဓာတ်ငွေ့များ ကမ္ဘာမြေမျက်နှာပြင်သို့ ပေါ်ထွက်လာမှုကြောင့် ဖြစ်ပေါ်လာသည်။[၄၀][၄၁] ယင်းရင်းမြစ်များမှ ရေငွေ့သည် သမုဒ္ဒရာများသို့ ငွေ့ရည်ဖွဲ့စုဖွဲ့ကြသည်။ ကြယ်တံခွန်ဥက္ကာခဲများမှ ရေနှင့် ရေခဲများသည်လည်း သမုဒ္ဒရာများအတွင်းသို့ စုဝေးခဲ့ကြသည်။ ပင်လယ်များအတွက် လိုအပ်သောရေသည် ကမ္ဘာဖြစ်တည်ကတည်းက တည်ရှိခဲ့ဟန်ရှိသည်။[၄၂] ဤစံနမူနာပုံစံတွင် နေသည် လက်ရှိတောက်ပမှု၏ ၇၀ ရာခိုင်နှုန်းမျှသာရှိသေးသောအချိန်[၄၃] လေထုထဲရှိ ဖန်လုံအိမ်ဓာတ်ငွေ့များသည် သမုဒ္ဒရာများကို အေးခဲမသွားစေရန် ထိန်းကျောင်းပေးခဲ့သည်။[၄၄] ကမ္ဘာဖွဲ့တည်ပြီးနောက် နှစ်ပေါင်း ၃.၅ ဘီလီယံကြာသော် ကမ္ဘာ၏ သံလိုက်စက်ကွင်း ဖြစ်တည်လာခဲ့သည်။ ယင်းသံလိုက်စက်ကွင်းသည် လေထုကို နေလေ (solar wind) မှ နုတ်ယူမသွားစေရန် ကာကွယ်ပေးခဲ့သည်။ ကမ္ဘာ၏ အပြင်ဘက်ချော်ရည်အလွှာသည် အေးမြလာပြီး ပထမဆုံး အစိုင်အခဲလွှာကို ဖွဲ့တည်လာခဲ့သည်။

အနာဂတ်

ကာဗွန်ဒိုင်အောက်ဆိုဒ် CO2 သည် လေထုထဲတွင် သက်တမ်းရှည်ကြာစွာ တည်ရှိနေနိုင်သောကြောင့် လူသားတို့၏ CO2 ထုတ်လွှတ်မှုသည် နောင်နှစ်ပေါင်း တစ်သိန်းတွင် ဖြစ်ပေါ်လာမည့် ရေခဲခေတ်တစ်ခုကို နှောင့်နှေးစေမည်ဖြစ်သည်။[၄၅]

ကမ္ဘာ၏ အနာဂတ်သည် နေနှင့် တိုက်ရိုက် သက်ဆိုင်လျက်ရှိသည်။ နောင်နှစ်ပေါင်း ၁.၁ ဘီလီယံတွင် နေ၏ တောက်ပမှုသည် ယခုလက်ရှိထက် ၁၀ ရာခိုင်နှုန်း၊ နှစ်ပေါင်း ၃.၅ ဘီလီယံတွင် ၄၀ ရာခိုင်နှုန်းသို့ တိုးလာမည်ဖြစ်သည်။[၄၆] ကမ္ဘာ့မျက်နှာပြင် အပူချိန် တိုးပွားလာပြီး အင်အော်ဂဲနစ် ကာဗွန်သံသရာကို အရှိန်တင်စေကာ ကာဗွန်ဒိုင်အောက်ဆိုဒ် စုစည်းမှုစနစ်ကို လျှော့ကျစေမည်ဖြစ်သည်။[၄၇] ယင်းကဲ့သို့ဖြစ်ပါက နှစ်ပေါင်း ၅၀၀ မှ ၉၀၀ မီလီယံအတွင်း အပင်များအတွက် အလင်းမှီစုနည်းဖြင့် အစာချက်လုပ်ရန် မဖြစ်နိုင်တော့ပေ။ အပင်များ နည်းပါးလာခြင်းသည် လေထုထဲရှိ အောက်ဆီဂျင် ပမာဏကို နည်းပါးသွားစေမည်ဖြစ်ကာ တိရိစ္ဆာန်လောက ရှင်သန်ရန် မဖြစ်နိုင်တော့ပေ။[၄၈] နောက်ထပ် နှစ်ပေါင်း ၁ ဘီလီယံကြာသော် မြေမျက်နှာပြင်ရှိ ရေအားလုံး ပျောက်ကွယ်သွားပြီး[၄၉] တစ်ကမ္ဘာလုံး အပူချိန်သည် ၇၀ °C (၁၅၈ °F) သို့ ရောက်ရှိမည်ဖြစ်သည်။[၄၈] ယင်းအချိန်မှစ၍ နှစ်ပေါင်း ၅၀၀ မီလီယံခန့်အတွင်း ကမ္ဘာပေါ်တွင် သက်ရှိများ ရှင်သန်နိုင်သေးသည်ဟု ခန့်မှန်းထားသည်။ အကယ်၍ လေထုမှ နိုက်ထရိုဂျင်အား ဖယ်ထုတ်လိုက်ပါက[၅၀] နှစ်ပေါင်း ၂.၃ ဘီလီယံခန့်အတွင်း သက်ရှိများ ရှင်သန်နိုင်ကောင်းရှင်သန်နိုင်သေးသည်။ ထို့သို့မဟုတ်ဘဲ နေ၏အပူချိန်သည် တည်ငြိမ်မည်ဟု ယူဆပါကလည်း နှစ်ပေါင်း ၁ ဘီလီယံအတွင်း ခေတ်သစ်သမုဒ္ဒရာများမှ ၂၇ ရာခိုင်နှုန်းသော ရေထုတို့သည် ကမ္ဘာ့အတွင်းပိုင်းအလွှာသို့ ဆင်းသက်ကုန်မည်ဖြစ်သည်။[၅၁]

နေသည် နောင်နှစ်ပေါင်း ၅ ဘီလီယံကြာပါက ဧရာမ ကြယ်နီကြီးအဖြစ်သို့ ဆင့်ကဲပြောင်းလဲသွားမည်ဖြစ်ပြီး ယခုလက်ရှိအရွယ်အစားထက် အဆပေါင်း ၂၅၀ သို့ ရောက်ရှိကာ ၁ AU (မိုင်ပေါင်း ၉၃ မီလီယံခန့်) ကြီးထွားလာမည်ဖြစ်သည်။[၄၆][၅၂] ကမ္ဘာ၏ ကံကြမ္မာသည် မသေချာပေ။ ဧရာမ ကြယ်နီတစ်စင်းအနေဖြင့် နေသည် ယင်း၏ထုထည် ပမာဏ ၃၀ ရာခိုင်နှုန်းအား ဆုံးရှုံးလိုက်ရမည်ဖြစ်ပြီး ဒီရေအကျိုးသက်ရောက်မှု (tidal effect) မရှိပါက ကမ္ဘာပတ်လမ်းသည် နေမှ ၁.၇ AU အကွာသို့ ရွေ့သွားမည်ဖြစ်သည်။ သို့မဟုတ် ဒီရေအကျိုးသက်ရောက်မှု ရှိပါက ကမ္ဘာသည် နေ၏လေထုထဲသို့ တိုးဝင်ကာ အငွေ့ပျံသွားမည်ဖြစ်သည်။[၄၆] နေ၏တောက်ပမှုသည် ယခုထက် အဆပေါင်း ၅၀၀ ပိုမိုတောက်ပလာမည်ဖြစ်ကာ ကမ္ဘာပေါ်ရှိ သက်ရှိများ အကုန်လုံး မဟုတ်သော်မှ အတော်များများကို လွန်ကဲသောအပူချိန်က ပျက်စီးစေမည်ဖြစ်သည်။[၄၆] ၂၀၀၈ ခုနှစ်တွင် ပြုလုပ်သော ပုံတူဖန်တီးမှန်းဆမှု (simulation) တစ်ခုက ကမ္ဘာသည် ဒီရေအကျိုးသက်ရောက်မှုကြောင့် နေ၏လေထုသို့ ဝင်ရောက်ကာ လောင်ကျွမ်းသွားမည်ဟုဆိုသည်။[၅၂]

ရုပ်ပိုင်းဆိုင်ရာ ဂုဏ်သတ္တိများ

ပုံသဏ္ဌာန်

ကမ္ဘာ၏ပုံသဏ္ဌာန်သည် ထိပ်နှစ်ဘက်ပြား၍ အလယ်တွင် လုံးဝိုင်းသည်။ ကမ္ဘာ၏ လည်ပတ်မှုကြောင့် ဝင်ရိုးစွန်းဒေသများတွင် ပြားချပ်ပြီး အီကွေတာတွင် ဖောင်းကားသည်။[၅၃] အီကွေတာရှိ ကမ္ဘာ၏အချင်းသည် ၄၃ ကီလိုမီတာ (၂၇ မိုင်) ရှိပြီး ဝင်ရိုးစွန်း တစ်ခုမှတစ်ခုသို့ အချင်းထက် ပိုများသည်။[၅၄]

ဓာတုပစ္စည်း ပါဝင်မှု

ကမ္ဘာ့ကျောက်လွှာ၏ ဓာတုပစ္စည်း ပါဝင်မှု[၅၅][၅၆][၅၇]
ဒြပ်ပေါင်း ဖော်မျူလာ ပါဝင်ပစ္စည်း
ကုန်းမြေ သမုဒ္ဒရာ
ဆီလီကာ SiO
2
60.2% 48.6%
အလူမီနာ Al
2
O
3
15.2% 16.5%
ထုံး CaO 5.5% 12.3%
မဂ္ဂနီဆီယာ MgO 3.1% 6.8%
iron(II) oxide FeO 3.8% 6.2%
ဆိုဒီယမ် အောက်ဆိုဒ် Na
2
O
3.0% 2.6%
ပိုတက်ဆီယမ် အောက်ဆိုဒ် K
2
O
2.8% 0.4%
iron(III) oxide Fe
2
O
3
2.5% 2.3%
ရေ H
2
O
1.4% 1.1%
ကာဗွန်ဒိုင်အောက်ဆိုဒ် CO
2
1.2% 1.4%
တိုက်တေနီယမ် ဒိုင်အောက်ဆိုဒ် TiO
2
0.7% 1.4%
phosphorus pentoxide P
2
O
5
0.2% 0.3%
စုစုပါင်း 99.6% 99.9%

ကမ္ဘာ့ထုထည်သည် ၅.၉၇×၁၀၂၄ ကီလိုဂရမ် နီးပါးခန့်ရှိပြီး အများစုမှာ သံ (၃၂.၁%)၊ အောက်ဆီဂျင် (၃၀.၁%)၊ ဆီလီကွန် (၁၅.၁%)၊ မဂ္ဂနီစီယမ် (၁၃.၉%)၊ ဆာလဖာ (၂.၉%)၊ နီကယ် (၁.၈%)၊ ကယ်လစီယမ် (၁.၅%)၊ အလူမီနီယမ် (၁.၄%) နှင့် ကျန်သော ဒြပ်စင်များ ၁.၂% ပါဝင်သည်။ ပင်မအူတိုင်တွင် သံ ၈၈.၈%၊ နီကယ် ၅.၈%၊ ဆာလဖာ ၄.၅% တို့ဖြင့် ဖွဲ့စည်းထားသည်ဟု ခန့်မှန်းရသည်။[၅၈]

ကျောက်မာလွှာတွင် တွေ့ရသော ကျောက်ခဲအများစုသည် အောက်ဆိုဒ်များ ဖြစ်ကြသည်။ အဓိကအားဖြင့် ကလိုရင်းဆာလဖာနှင့် ဖလိုရင်းတို့ဖြစ်ကြသည်။ ကျောက်မာလွှာ၏ ၉၉ ရာခိုင်နှုန်းကိုမူ ဆီလီကာ၊ အလူမီနာ၊ အိုင်းယွန်း အောက်ဆိုဒ်၊ ထုံး၊ မဂ္ဂနီဆီယာ၊ ပိုတက်နှင့် ဆိုဒါတို့ဖြင့် ဖွဲ့စည်းထားသည်။[၅၅][၅၈]

မျက်နှာပြင်

 
ရေမပါရှိသော – လက်ရှိကမ္ဘာဂြိုဟ် (သုံးဘက်မြင် စက်ဝိုင်းလုံးပုံစံမြင်ရန် နှိပ်၍ချဲ့ကြည့်ပါ)။

ကမ္ဘာ့ မျက်နှာပြင် စုစုပေါင်း ဧရိယာသည် စတုရန်းမိုင်ပေါင်း ၁၉၇ မီလီယံ ရှိသည်။[၁၂] ယင်း၏ ၇၀.၈ ရာခိုင်နှုန်း[၁၂] (စတုရန်းမိုင်ပေါင်း ၁၃၉.၄၃ မီလီယံ) မှာ ပင်လယ်ရေ မျက်နှာပြင်အောက်တွင် တည်ရှိပြီး ပင်လယ်ရေဖြင့် ဖုံးလွှမ်းထားသည်။[၅၉] ရေဖြင့် ဖုံးလွှမ်းမထားသော လက်ကျန် ၂၉.၂% များမှာ တောင်တန်းများ၊ ကန္တာရများနှင့် အခြားသော ကုန်းမြေများဖြစ်သည်။ ကုန်းမြေမျက်နှာပြင်၏ ပင်လယ်ရေမျက်နှာပြင်အမြင့်မှာ အနိမ့်ဆုံးဖြစ်သော ပင်လယ်သေဒေသ၌ −၄၁၈ မီတာရှိပြီး အမြင့်ဆုံးဖြစ်သော ဧဝရတ်တောင်တွင် ၈၈၄၈ မီတာ ရှိသည်။ ကုန်းမြေ၏ ပင်လယ်ရေ မျက်နှာပြင်အမြင့် ပျမ်းမျှအမြင့်မှာ ၇၉၇ မီတာ ရှိသည်။[၆၀] အနည်ကျကျောက်များသည် ကမ္ဘာ့အပြင်ဘက်ကျောက်လွှာ၏ ၅ ရာခိုင်နှုန်းသာ ပါဝင်ဖွဲ့စည်းထားသော်လည်း ကမ္ဘာ့တိုက်ကြီးများ၏ မျက်နှာပြင်ကိုမူ အနည်ကျကျောက်များက ၇၅ ရာခိုင်နှုန်း လွှမ်းမိုးထားသည်။[၆၁] စုစုပေါင်း စိုက်ပျိုးနိုင်သောမြေသည် ကုန်းမြေ၏ ၁၀.၉ ရာခိုင်နှုန်းရှိပြီး ၁.၃ ရာခိုင်နှုန်းသည် အမြဲတမ်း စိုက်ပျိုးမြေများဖြစ်ကြသည်။[၆၂][၆၃] ကုန်းမြေမျက်နှာပြင်၏ ၄၀ ရာခိုင်နှုန်းအား စိုက်ပျိုးမွေးမြူရေးအတွက် အသုံးပြုသည်။ ခန့်မှန်းခြေ သီးနှံပင်စိုက်ပျိုးရေးအတွက် စတုရန်းမိုင် ၆.၄ သန်း၊ မွေးမြူရေးအတွက် စတုရန်းမိုင် ၁၂.၉ သန်း အသီးသီး အသုံးချသည်။[၆၄]

ရေထု

ကမ္ဘာမျက်နှာပြင်၌ ရေပေါများခြင်းသည် နေအဖွဲ့အစည်းရှိ အခြားသောဂြိုဟ်များထဲမှ ဂြိုဟ်ပြာ ဟု ခွဲခြားနိုင်ခြင်းဖြစ်သည်။ ကမ္ဘာ့ရေထုတွင် အဓိကအားဖြင့် ပင်လယ်သမုဒ္ဒရာတို့ပါဝင်သည်။ သို့သော် နည်းစနစ်ကျကျဆိုပါက မြစ်၊ ချောင်း၊ အင်း၊ အိုင်၊ ကုန်းတွင်းပိုင်းပင်လယ်နှင့် မြေအောက်ရေတို့ ပါဝင်သည်။ အနက်ဆုံး မြေအောက်ရေ တည်ရှိရာမှာ ပစိဖိတ်သမုဒ္ဒရာအတွင်းရှိ မာရီနာချောက် (Mariana Trench) ၏ ချန်လင်ဂျာဒီး (Challenger Deep) ဖြစ်ပြီး မီတာ ၁၀၉၁၁.၁ (ပေ ၃၅၇၉၉) ရှိသည်။ သမုဒ္ဒရာများ၏ ထုထည်သည် ၁.၃၅×၁၀၁၈ နီးပါးခန့် သို့မဟုတ် ကမ္ဘာမြေ ထုထည်၏ ၁/၄၄၀၀ ဖြစ်သည်။ သမုဒ္ဒရာများသည် ဧရိယာအားဖြင့် စတုရန်းမိုင်ပေါင်း ၁၃၉.၇ မီလီယံရှိပြီး ပျမ်းမျှအနက်မှာ ၃၆၈၂ မီတာ (၁၂၀၈၀ ပေ) ရှိကာ ကမ္ဘာ့မျက်နှာပြင်သည် ချောမွေ့နေမည်ဆိုပါက ပျမ်းမျှအနက်သည် ၂.၇ မှ ၂.၈ ကီလိုမီတာ ရှိမည်ဖြစ်သည်။[၆၅][၆၆] ရေအားလုံး၏ ၉၇.၅ ရာခိုင်နှုန်းသည် ရေငန်များဖြစ်ပြီး ကျန် ၂.၅ ရာခိုင်နှုန်းမှာ ရေချိုဖြစ်ကာ[၆၇][၆၈] ရေချို ၆၈.၇ ရာခိုင်နှုန်းသည် ရေခဲလွှာများ၌ တည်ရှိသည်။[၆၉] ကမ္ဘာ၏ အအေးဆုံးဒေသများတွင် နှင်းများသည် ပုံစံမပျက် ရေခဲအဖြစ် တည်ရှိကြသည်။ ယင်းနှင်းများ၊ ရေခဲများသည် ကြာလာသော် ရေခဲလွှာများဖြစ်တည်လာကြသည်။ အာတိတ်ဒေသရှိ ရေခဲပင်လယ်သည် အမေရိကန်ပြည်ထောင်စုနီးပါးခန့် ကြီးမားလှသည်။ သို့သော် ရာသီဥတုဖောက်ပြန်ပြောင်းလဲမှုများကြောင့် လျင်မြန်စွာ ဆုတ်ယုတ်လျက်ရှိသည်။[၇၀]

ကမ္ဘာ့သမုဒ္ဒရာများ၏ ပျမ်းမျှ ရေငန်နှုန်းမှာ ပင်လယ်ရေ ၁ ကီလိုဂရမ်တွင် ၃၅ ဂရမ်နှုန်း ဖြစ်သည်။ ဆားအများစုကို မီးတောင်ပေါက်ကွဲခြင်းမှ ထွက်လာသည်။ သမုဒ္ဒရာများသည် လေထုထဲရှိ ဓာတ်ငွေ့များကို ပျော်ဝင်သွားစေသည့် သိုလှောင်ကန်များဖြစ်ကြပြီး ယင်းသည် ပင်လယ်နေသတ္တဝါများ ရှင်သန်ရန် အရေးပါသည်။[၇၁] ပင်လယ်ရေများသည် ကမ္ဘာ့ရာသီဥတုများပေါ်တွင် လွှမ်းမိုးမှုရှိပြီး သမုဒ္ဒရာများသည် အပူလှောင်ကန်အဖြစ် ပြုမူပေးသည်။[၇၂] သမုဒ္ဒရာများရှိ အပူချိန်ပြောင်းလဲမှုများသည် အယ်လ်နီညိုကဲ့သို့ သိသာသော ရာသီဥတု ပြောင်းလဲမှုများကို ဖြစ်ပေါ်စေသည်။[၇၃]

လေထု

အကျယ်တဝင့် ဖော်ပြထားသောဆောင်းပါး - ကမ္ဘာ့လေထု
 
ကမ္ဘာဂြိုဟ်အား တိမ်ဖုံးလွှမ်းထားသောပုံကို နာဆာ၏ ဂြိုဟ်တုမှ ရိုက်ကူးထားသည်

မြေမျက်နှာပြင်အား သက်ရောက်သော ပျမ်းမျှ ကမ္ဘာ့လေထုဖိအားသည် ကီလိုမီတာ ၈.၅ အမြင့်၌ ၁၀၁.၃၂၅ KPa (၁၄.၆၉၅၉ psi) ဖြစ်သည်။[၇၄] ခြောက်သွေ့သော လေထုတွင် နိုက်ထရိုဂျင် ၇၈%၊ အောက်ဆီဂျင် ၂၁%၊ ကာဗွန်ဒိုင်အောက်ဆိုဒ်၊ ရေငွေ့နှင့် အခြားဓာတ်ငွေ့များ ပါဝင်သည်။[၇၄]ရေငွေ့ ပါဝင်မှုသည် ၀.၀၁ ရာခိုင်နှုန်းနှင့် ၄ ရာခိုင်နှုန်းကြားတွင် ပြောင်းလဲလျက်တည်ရှိသည်။[၇၄] သို့သော် ပျမ်းမျှမှာ ၁ ရာခိုင်နှုန်းဖြစ်သည်။[၃] ထရိုပိုစဖီးယားလွှာ၏ အမြင့်သည် ဝင်ရိုးစွန်း၌ ၈ ကီလိုမီတာ (၅ မိုင်) နှင့် အီကွေတာတွင် ၁၇ ကီလိုမီတာ (၁၁ မိုင်) ဝန်းကျင်ရှိသည်။[၇၅] ကမ္ဘာ့လေထု၏ ဘိုင်အိုစဖီးယားတွင် အိုဇုန်းလွှာ တည်ရှိပြီး သက်ရှိများ ရှင်သန်ရန်အတွက် အန္တရာယ်ရှိသော ခရမ်းလွန်ရောင်ခြည်ကို ကာကွယ်ပေးသည်။[၇၆] လေထုသည် ဥက္ကာခဲများအား မြေမျက်နှာပြင်သို့ မကျရောက်ခင် လောင်ကျွမ်းစေပြီး အပူချိန်ကို ချိန်ညှိပေးသည်။[၇၇] ဤဖြစ်စဉ်အား ဖန်လုံအိမ် အကျိုးသက်ရောက်မှုဟုခေါ်ကာ မြေပြင်မှ ထုတ်လုပ်သော အပူများကို ဖမ်းယူထားခြင်းဖြစ်သည်။ ဖန်လုံအိမ် အကျိုးသက်ရောက်မှုကို အဓိကဖြစ်စေသောအရာများမှာ ရေငွေ့၊ ကာဗွန်ဒိုင်အောက်ဆိုဒ်၊ မီသိန်း၊ နိုက်ထရိုက်အောက်ဆိုဒ်နှင့် အိုဇုန်းတို့ ဖြစ်ကြသည်။ ဤကဲ့သို့ အပူသိုလှောင်သည့်ဖြစ်စဉ် မရှိပါက လက်ရှိအပူချိန် +၁၅ °C (၅၉ °F)[၇၈] နှင့် ဆန့်ကျင်ဘက် −၁၈ °C (၀ °F) သို့ ရောက်ရှိမည်ဖြစ်ပြီး သက်ရှိများ ဖြစ်တည်ခဲ့လိမ့်မည် မဟုတ်ပေ။ ၂၀၁၇ ခုနှစ် မေလတွင် ကမ္ဘာ့လေထုရှိ ရေခဲ ပုံဆောင်ခဲမှ ရောင်ပြန်ဟပ်သော အလင်းကို မိုင်ပေါင်းများစွာဝေးသော ဂြိုဟ်တုတစ်ခုမှ မြင်ခဲ့ရသည်။[၇၉][၈၀]

မိုးလေဝသနှင့် ရာသီဥတု

အကျယ်တဝင့် ဖော်ပြထားသောဆောင်းပါးများ - မိုးလေဝသ နှင့် ရာသီဥတု

ကမ္ဘာ၏လေထုတွင် ပုံသေနယ်နိမိတ်မရှိဘဲ၊ အတွင်းဘက်မှ အပြင်ဘက်သို့ တဖြည်းဖြည်း ပါးလွှာလာပြီး အပြင်ဘက်အာကာသထဲသို့အရောက်တွင် မေးမှိန်သွားသည်။ လေထု၏ လေးပုံသုံးပုံသည် မြေမျက်နှာပြင်မှ ပထမဆုံး ၁၁ ကီလိုမီတာ (၆.၈ မိုင်) အတွင်း၌ ပါဝင်သည်။ အနိမ့်ဆုံးအလွှာကို ထရိုပိုစဖီးယားဟုခေါ်သည်။ နေမှလာသော စွမ်းအင်သည် ဤအလွှာကို အပူပေးပြီး လေကို ပြန့်ကားမှုဖြစ်စေသည်။ ဤသိပ်သည်းမှု နည်းသောလေသည် မြင့်တက်လာပြီး အေးမြ၍ သိပ်သည်းမှုများသောလေဖြင့် အစားထိုးသွားသည်။ ရလဒ်အနေဖြင့် အပူစွမ်းအင် ဖြန့်ဖြူးခြင်းမှတဆင့် လေထုလည်ပတ်မှုကိုဖြစ်စေကာ မိုးလေဝသနှင့် ရာသီဥတုများကို ဖြစ်ပေါ်စေသည်။[၈၁]

ဟာရီကိန်း ဒိုရီယန်ကို ၂၀၁၉ ခုနှစ် ဩဂုတ်လ ၃၀ ရက်နေ့တွင် နိုင်ငံတကာ အာကာသစခန်းမှမြင်ရပုံ
ဂိုဘီသဲကန္တာရရှိ သစ်ပင်နှင့် တိမ်တိုက်များ

မြေမျက်နှာပြင်သို့ကျရောက်သော နေရောင်ခြည်စွမ်းအင်သည် လတ္တီကျု့ များလာသည်နှင့်အမျှ လျော့နည်းသွားသည်။ လတ္တီကျု အမြင့်ပိုင်းတွင် နေရောင်ခြည်သည် မြေမျက်နှာပြင်သို့ ထောင့်အနိမ့်ဖြင့် ရောက်ရှိသည်။ ထို့ကြောင့် နေရောင်ခြည်သည် ပိုမိုထူထပ်သော လေထုကို ဖြတ်သန်းရသည်။ ရလဒ်အဖြစ် ပင်လယ်ရေမျက်နှာပြင်အမြင့်ရှိ ပျမ်းမျှ နှစ်စဉ်အပူချိန်သည် အီကွေတာမှ လတ္တီကျု ၁ ဒီဂရီလျှင် ၀.၄ စင်တီဂရိတ် (၀.၇ ဖာရင်ဟိုက်) နှုန်းဖြင့် လျော့နည်းသွားသည်။[၈၂]

တည်နေရာ၏ ရာသီဥတုများကို သက်ရောက်စေသော အခြားအချက်မှာ သမုဒ္ဒရာများနှင့် နီးကပ်မှုဖြစ်သည်။[၈၃] သမုဒ္ဒရာများနှင့် နီးကပ်သောနေရာများသည် ပုံမှန်အားဖြင့် အေးမြသောနွေရာသီနှင့် ပူနွေးသောဆောင်းရာသီများ ရှိတတ်ကြသည်။ အကြောင်းမှာ သမုဒ္ဒရာများသည် အပူပမာဏကို ပိုမိုသိုလှောင်နိုင်သောကြောင့် ဖြစ်သည်။ သမုဒ္ဒရာများ၏ အပူဓာတ် သို့မဟုတ် အအေးဓာတ်ကို လေတိုက်ခြင်းဖြင့် ကုန်းမြေသို့ ပို့ဆောင်ပေးသည်။[၈၄]

ရေငွေ့များသည် မြေမျက်နှာပြင်ရှိ အငွေ့ပျံခြင်းမှတဆင့် လေထုထဲသို့ လှည့်လည်ကြသည်။ လေထုအခြေအနေသည် ပူနွေးစိုထိုင်းပါက ရေသည် စုဖွဲ့ကာ မိုးရွာသွန်းခြင်းအဖြစ် မြေပြင်ပေါ်သို့ ပြန်လည်ကျရောက်သည်။[၈၅] ထိုအခါ ရေအများစုသည် အနိမ့်ပိုင်းသို့ မြစ်ချောင်းများမှတဆင့် သမုဒ္ဒရာများ သို့မဟုတ် ရေကန်များသို့ ပြန်လည်ရောက်ရှိသွားသည်။ ဤရေသံသရာသည် မြေပြင်ပေါ်ရှိ သက်ရှိများအတွက် မရှိမဖြစ် အရေးပါသော ယန္တရားဖြစ်သည်။ မိုးရွာသည့်ပုံစံသည် တစ်နှစ်လျှင် မီတာများစွာမှ မီလီမီတာအောက်အထိ ကျယ်ပြန့်စွာ ခြားနားကြသည်။ လေထုလည်ပတ်မှု၊ ပထဝီဝင် သွင်ပြင်များနှင့် အပူချိန်ကွဲပြားခြားနားချက်များသည် ဒေသတစ်ခု၏ ပျမ်းမျှ မိုးရွာသွန်းနှုန်းကို အဆုံးအဖြတ်ပေးသည်။[၈၆]

အသုံးများသော ကော့ပန် ရာသီဥတုခွဲမှုစနစ်တွင် အုပ်စု ၅ ခုပါဝင်ပြီး အပူပိုင်း ရာသီဥတု၊ ခြောက်သွေ့ ရာသီဥတု၊ သမပိုင်း ရာသီဥတု၊ တိုက်ကြီး ရာသီဥတုနှင့် ဝင်ရိုးစွန်း ရာသီဥတုဟူ၍ ဖြစ်ကြသည်။ ယင်းအုပ်စု ၅ ခုကိုလည်း ပိုမိုတိကျသော ရာသီဥတု အမျိုးအစားခွဲများအဖြစ် ထပ်မံခွဲခြားသေးသည်။[၈၇] ကော့ပန် ရာသီဥတုခွဲမှုစနစ်သည် အပူချိန်နှင့် မိုးရွာသွန်းနှုန်းအပေါ် အခြေခံ၍ နယ်မြေဒေသများကို ခွဲခြားပေးသည်။[၈၈] ပူပြင်းသော ကန္တာရများတွင် မျက်နှာပြင် လေအပူချိန်သည် ၅၅ ဒီဂရီ စင်တီဂရိတ် (၁၃၁ ဖာရင်ဟိုက်) အထိ မြင့်တက်နိုင်ပြီး အန္တာတိကဒေသတွင် အနုတ် ၈၉ ဒီဂရီ စင်တီဂရိတ် (−၁၂၈ ဖာရင်ဟိုက်) အထိ ကျဆင်းနိုင်သည်။[၈၉][၉၀]

အပေါ်ပိုင်း လေထု

ထရိုပိုစဖီးယား အလွှာ၏အပေါ်ရှိ လေထုကို စထရာတိုစဖီးယား အလွှာ၊ မီဆိုစဖီးယား အလွှာနှင့် သာမိုစဖီးယား အလွှာဟူ၍ ပိုင်းခြားထားသည်။[၇၇] အလွှာတစ်ခုချင်းစီတွင် အမြင့်အလိုက် အပူချိန်ခြားနားမှု ရှိကြသည်။ ယင်း၏အလွန်တွင် အက်ဇိုစဖီးယား (exosphere) သည် ပါးလွာသော မဂ္ဂနတိုစဖီးယား (magnetosphere) အဖြစ်သို့ ရောက်ရှိသွားသည်။ ယင်းနယ်မြေတွင် ဘူမိသံလိုက်စက်ကွင်းများသည် နေလေများဖြင့် အပြန်အလှန်အကျိုးသက်ရောက်ကြသည်။[၉၁] စထရာတိုစဖီးယားလွှာအတွင်း အိုဇုန်းလွှာတည်ရှိပြီး ကမ္ဘာမြေရှိ သက်ရှိများအတွက် အရေးပါကာ ခရမ်းလွန်ရောင်ခြည်၏ အန္တရာယ်မှ ကာကွယ်ပေးသည်။ ကမ္ဘာ့မျက်နှာပြင်မှ ၁၀၀ km (၆၂ mi) အကွာအဝေးကို လေထုနှင့် အပြင်ဘက် အာကာသဟု သတ်မှတ်ထားသည်။[၉၂]

ပတ်လမ်းနှင့် လည်ပတ်ခြင်း

လည်ပတ်ခြင်း

 
ကမ္ဘာလည်ပတ်နေပုံအား DSCOVR EPIC မှ ၂၀၁၆ ခုနှစ် မေလ ၂၉ ရက်နေ့တွင် ရိုက်ကူးထားပုံ။

ကမ္ဘာသည် နေကို တူရူပြု၍ မိမိဝင်ရိုးပေါ်တွင် ၂၄ နာရီ (၈၆၄၀၀ စက္ကန့်) လျှင် တစ်ကြိမ်လည်ပတ်ပြီး အခြားဝေးကွာသောကြယ်များကို တူရူပြုပါက ၂၃ နာရီ ၅၆ မိနစ် ၄ စက္ကန့်လျင် တစ်ကြိမ်နှုန်း လည်ပတ်သည်။[၂][n ၅] ကမ္ဘာ၏ လည်ပတ်နှုန်းသည် အချိန်ကြာလာသည်နှင့်အမျှ နှေးကွေးလာသည်။ အတိတ်ကာလများ၏ တစ်ရက်တာသည် ယနေ့ခေတ်ထက် ပိုမိုတိုတောင်းခဲ့သည်။ ယင်းသို့ဖြစ်ရခြင်းမှာ ကမ္ဘာနှင့် လကမ္ဘာကြားရှိ ဒီရေအကျိုးသက်ရောက်မှု (tidal effect) ကြောင့် ဖြစ်သည်။ ကမ္ဘာမြေ၏ လည်ပတ်နှုန်းသည် ၁၉ ရာစုနှစ်နှင့်စာလျှင် ပိုမိုရှည်ကြာပြီး ယခုအခါ ရက်တိုင်း၌ ၀ မှ ၂ မီလီစက္ကန့်ကြား ပြောင်းလဲလျက်ရှိသည်။[၉၃][၉၄]

ပတ်လမ်း

 
ဗွိုင်ယေဂျာ ၁ အာကာသယာဉ်က မိုင်ပေါင်း ၄ ဘီလီယံ နီးပါးခန့် အကွာအဝေးမှ ရိုက်ကူးထားသော အပြာဖျော့အစက် အမည်ရ ကမ္ဘာဂြိုဟ်ဖြစ်သည်၊ အလင်းအလျင်ဖြင့်ဆိုပါက ၅.၆ နာရီ ခရီးကွာဝေးသည်။[၉၅]

ကမ္ဘာသည် နေကိုဗဟိုပြု၍ ပျမ်းမျှ ကီလိုမီတာ ၁၅၀ မီလီယံ (၉၃ မီလီယံမိုင်) အကွာအဝေးမှ လှည့်ပတ်လျက်ရှိကာ မိမိဝင်ရိုးပေါ်တွင် ၁ ပတ် လှည့်ပတ်မိရန် ပျမ်းမျှ ၂၄ နာရီ ကြာမြင့်သည်။ ကမ္ဘာ၏ ပတ်လမ်းအမြန်နှုန်းသည် တစ်စက္ကန့်လျင် ၂၉.၇၈ ကီလိုမီတာ (တစ်နာရီလျင် မိုင်ပေါင်း ၆၆၆၀၀) နှုန်းဖြစ်သည်။ ယင်းအမြန်နှုန်းဖြင့် ကမ္ဘာ၏ အချင်း ၁၂၇၄၂ ကီလိုမီတာ (၇၉၁၈ မိုင်) အား ၇ မိနစ်အတွင်း၊ ၃၈၄၀၀၀ ကီလိုမီတာ (၂၃၉၀၀၀ မိုင်) ကွာဝေးသော လကမ္ဘာသို့ ၃.၅ နာရီတို့ဖြင့် ခရီးပေါက်နိုင်သည်။[၃]

ကမ္ဘာ၏ ဒြပ်ဆွဲငင်အား လွှမ်းမိုးသောနယ်မြေကို ဟေးလ်စဖီးယား (Hill sphere) ဟုခေါ်ပြီး အချင်းဝက်အားဖြင့် ၉၃၀,၀၀၀ မိုင် (၁.၅ မီလီယံ ကီလိုမီတာ) ရှိသည်။[၉၆][n ၆] ယင်းသည် အခြားပိုမိုဝေးကွာသော နေနှင့် ဂြိုဟ်များ၏ ဒြပ်ဆွဲငင်အားထက် ကမ္ဘာ၏ဒြပ်ဆွဲငင်အားက ပိုမိုအားပြင်းနိုင်သည့် အများဆုံးအကွာအဝေး ဖြစ်သည်။ အရာဝတ္ထုများသည် ဤအချင်းဝက်အတွင်း လည်ပတ်ရမည်ဖြစ်သည်။ သို့မဟုတ်ပါက နေ၏ ဒြပ်ဆွဲငင်အားနှင့် သက်ဆိုင်သွားမည်ဖြစ်သည်။[၉၆]

ကမ္ဘာသည် နေအဖွဲ့အစည်းနှင့်အတူ နဂါးငွေ့တန်း ဂလက်ဆီ၌ တည်ရှိပြီး ဗဟိုမှ အလင်းနှစ် ၂၈၀၀ ကွာဝေးသည်။ ယင်းသည် အိုရိုင်ယွန် လက်မောင်းရှိ ဂလက်တစ်ပြင်ညီ (galactic plane) ၏ အလင်းနှစ် ၂၀ ခန့်တွင် တည်ရှိသည်။[၉၇]

ကမ္ဘာ-ဂြိုဟ်ရံလ စနစ်

လကမ္ဘာ

အကျယ်တဝင့် ဖော်ပြထားသောဆောင်းပါး - လကမ္ဘာ
ဂုဏ်သတ္တိများ
အချင်း 3,474.8 km
ထုထည် 7.349×1022 kg
ဆီမီးမေဂျာ ဝင်ရိုး 384,400 km
ပတ်လမ်းကာလ 27d 7h 43.7m

လကမ္ဘာ၏ မူလဇာတ်မြစ်နှင့်ပတ်သက်၍ လူအများစု လက်ခံထားသော သီအိုရီအရ သီယာဟုခေါ်သော အင်္ဂါဂြိုဟ်အရွယ် ဂြိုဟ်ပေါက်စတစ်စင်းနှင့် အစောပိုင်းကာလ ကမ္ဘာတို့ ထိတိုက်မိရာမှ ပေါက်ဖွားလာသည်ဟုဆိုသည်။[၉၈] ကမ္ဘာတွင် ဂြိုဟ်ရံလတစ်စင်း ရှိပြီး ယင်းသည် ကမ္ဘ့ာအချင်း၏ လေးပုံတစ်ပုံခန့် အရွယ်အစားရှိသည်။ ဂြိုဟ်သိမ်ဂြိုဟ်မွှား ပလူတို၏ ဂြိုဟ်ရံလတစ်စင်းဖြစ်သော ချာရွန်သည် မိခင်ဂြိုဟ်၏ အရွယ်အစားနှင့်နှိုင်းယှဉ်ပါက ပိုမိုကြီးမားသော်လည်း[၉၉][၁၀၀] အခြားဂြိုဟ်များ၏ ဂြိုဟ်ရံလများကိုလည်း ကမ္ဘာ၏ လကမ္ဘာကဲ့သို့ပင် "ဂြိုဟ်ရံလများ" ("moons") ဟု ရည်ညွှန်းသည်။[၁၀၁] လကမ္ဘာသည် မိခင်ဂြိုဟ်၏ အရွယ်အစားဖြင့် နှိုင်းယှဉ်ပါက နေအဖွဲ့အစည်းတွင် အကြီးဆုံး လတစ်စင်းဖြစ်သည်။ ကမ္ဘာနှင့် လကမ္ဘာကြားရှိ ဒြပ်ဆွဲအားသည် ကမ္ဘာပေါ်၌ ဒီရေများကို ဖြစ်ပေါ်စေသည်။[၁၀၂] လကမ္ဘာပေါ်၌လည်း ဒီရေ အလုံပိတ် (tidal locking) အကျိုးသက်ရောက်မှုကို ဖြစ်စေပြီး ယင်း၏ လည်ပတ်နှုန်းသည် ကမ္ဘာအား လှည့်ပတ်မှုနှင့် ထပ်တူကျစေသည်။ ရလဒ်အဖြစ် လ၏ မျက်နှာပြင်တစ်ခြမ်းသည် ကမ္ဘာသို့ အမြဲတမ်း မျက်နှာမူလျက်ရှိသည်။[၁၀၃] လကမ္ဘာသည် ကမ္ဘာအားလည်ပတ်နေသောကြောင့် လကမ္ဘာ၏ မတူညီသောမျက်နှာပြင်များကို နေရောင်ထိုးသောအခါ လဆန်းခြင်း၊ လကွယ်ခြင်းများကို ဖြစ်စေသည်။[၁၀၄]

ကမ္ဘာနှင့်လတို့ကြား အပြန်အလှန် ဒီရေအကျိုးသက်ရောက်မှုကြောင့် လသည် တစ်နှစ်လျှင် ၁.၅ လက်မခန့် ကမ္ဘာနှင့် ဝေးကွာလျက်ရှိသည်။ လသည် ကမ္ဘာ၏ မိမိဝင်ရိုးပေါ်တွင် တိမ်းစောင်းလျက် လည်ပတ်သောဖြစ်စဉ်အား တည်ငြိမ်စေသည်။ ကမ္ဘာမှ ကြည့်ပါက လကမ္ဘာကို နေ၏အရွယ်အစားကဲ့သို့ပင် မြင်ရသည်။ ဤကဲ့သို့ဖြစ်ရခြင်းမှာ နေ၏အချင်းသည် လကမ္ဘာထက် အဆပေါင်း ၄၀၀ ပိုကြီးသော်လည်း အကွာဝေးမှာ အဆပေါင်း ၄၀၀ ပိုမိုဝေးကွာသောကြောင့်ဖြစ်သည်။[၁၀၅] ယင်းသည် နှစ်စဉ်နှင့် နေအပြည့်ကြတ်ခြင်းကို ကမ္ဘာပေါ်၌ ဖြစ်စေသည်။[၁၀၆]

လကမ္ဘာသည် ကမ္ဘာ၏ ရာသီဥတုကို ထိန်းကျောင်းခြင်းဖြင့် ကမ္ဘာပေါ်ရှိ သက်ရှိများ ဖြစ်ထွန်းမှုကို အထောက်အကူပြုခဲ့ကောင်းပြုခဲ့နိုင်သည်။ ကျောက်ဖြစ်ရုပ်ကြွင်း သက်သေများနှင့် ကွန်ပျူတာဖြင့် ပုံတူဖန်တီးမှန်းဆချက် (computer simulation) များက ကမ္ဘာ၏ မိမိဝင်ရိုးပေါ်တိမ်းစောင်းမှုသည် လကမ္ဘာနှင့်အပြန်အလှန်ဆက်နွယ်မှုကြောင့် တည်ငြိမ်သည်ဟု ပြသနေသည်။ အချို့သော သီအိုရီအဆိုရှင်များက လကမ္ဘာမရှိပါက ကမ္ဘာ၏ မိမိဝင်ရိုးပေါ်တိမ်းစောင်းလည်ပတ်မှုသည် အင်္ဂါဂြိဟ်၏ ဂြိုဟ်ရံလ ဖြစ်ရပ်ကဲ့သို့ ကမောက်ကမဖြစ်ကာ မတည်ငြိမ်မှု ဖြစ်သွားနိုင်သည်ဟုဆိုသည်။ သို့သော်လည်း ယင်းအား အပြန်အလှန် ငြင်းခုံနေကြဆဲဖြစ်သည်။[၁၀၇][၁၀၈]

လူလုပ် ဂြိုဟ်တုများ

၂၀၂၀ ပြည့်နှစ် ဧပြီလတွင် ကမ္ဘာပတ်လမ်းထဲ၌ အလုပ်ဖြစ်နေဆဲ လူလုပ် ဂြိုဟ်တုများ ၂,၆၆၆ ခု ရှိသည်။[၁၀၉] ယင်းတို့တွင် လုပ်ငန်းဆောင်ရွက်နိုင်ခြင်း မရှိတော့သည့် ဂြိုဟ်တုများလည်း ပါဝင်ပြီး နောက်ယောင်ခံလိုက်ထားသည် အာကာသ အမှိုက် (Space debris) ၁၆,၀၀၀ ခုကျော် ရှိသည်။[n ၇] ကမ္ဘာ၏ အကြီးဆုံး လူလုပ် ဂြိုဟ်တုမှာ နိုင်ငံတကာ အာကာသ စခန်းဖြစ်သည်။[၁၁၀]

ကမ္ဘာပေါ်ရှိ သက်ရှိ

အကျယ်တဝင့် ဖော်ပြထားသောဆောင်းပါး - သက်ရှိ
 
မှိုများသည် ကမ္ဘာပေါ်ရှိ သက်ရှိတစ်မျိုးဖြစ်သည်။

ဂြိုဟ်တစ်ခု၏ သက်ရှိပုံစံများသည် ဂေဟစနစ်တွင် နေထိုင်ကြပြီး ယင်း၏ပုံစံအားလုံးကို ဇီဝလွှာ (biosphere) ဟု ခေါ်ဆိုသည်။[၁၁၁] ဇီဝလွှာကို ဇီဝအစုအဖွဲ့ (biomes) အဖြစ် ပိုင်းခြားပြီး အပင်နှင့် တိရစ္ဆာန်များ နေထိုင်ကြသည်။[၁၁၂] မြေပြင်ပေါ်တွင် ဇီဝအစုအဖွဲ့များကို အဓိကအားဖြင့် ပင်လယ်ရေမျက်နှာပြင်အမြင့်နှင့် စိုထိုင်းဆတို့ဖြင့် ပိုင်းခြားထားသည်။ ကုန်းနေ ဇီဝအစုအဖွဲ့များသည် အာတိတ် သို့မဟုတ် အာတိတ်စက်ဝိုင်းအတွင်း တည်ရှိကြသည်။ မြင့်မားသောနေရာများ သို့မဟုတ် အင်မတန်ခြောက်သွေ့သောဒေသများတွင် အပင်နှင့် တိရစ္ဆာန်များ ကင်းမဲ့ကြသည်။ မျိုးစိတ် မူကွဲသည် စိုထိုင်းသောအနိမ့်ပိုင်းဒေသ အီကွေတာတွင် အများဆုံး ဖြစ်ထွန်းသည်။[၁၁၃] ယနေ့ ကမ္ဘာပေါ်ရှိ ခန့်မှန်းခြေ မျိုးစိတ်အရေအတွက်သည် ပြောင်းလဲနေပြီး မျိုးစိတ်အများစုမှာ ဖော်ပြခြင်းမရှိသေးပေ။[၁၁၄] ကမ္ဘာပေါ်တွင် ရှင်သန်ကျက်စားခဲ့ဖူးသော မျိုးစိတ်အားလုံး၏ ၉၉ ရာခိုင်နှုန်းကျော်သည် မျိုးသုဉ်းခဲ့ပြီးဖြစ်သည်။[၁၁၅][၁၁၆]

နေမှ ကမ္ဘာသို့ အကွာအဝေး၊ ဂြိုဟ်ပတ်လမ်းကြောင်း ဗဟိုကျမှု၊ လှည့်ပတ်နှုန်း၊ ဝင်ရိုးပေါ်တွင် တိမ်းစောင်းမှု၊ ပထဝီဝင်ဆိုင်ရာ ရာဇဝင်၊ ရေရှည်တည်တံ့သော လေထုနှင့် သံလိုက်စက်ကွင်း အစရှိသည့် အားလုံးသော ရာသီဥတုအခြေနေများသည် မြေမျက်နှာပြင်ပေါ်တွင် အကျိုးသက်ရောက်လျက်ရှိသည်။[၁၁၇] ကမ္ဘာသည် အရည်အဖြစ်တည်ရှိသော ရေကို ထောက်ပံ့ပေးပြီး ယင်းသည် ရှုပ်ထွေးသော အော်ဂဲနစ် မော်လီကျူးများ ဖြစ်တည်လာစေရန်၊ ဇီဝကမ္မဖြစ်စဉ်များအတွက် လိုအပ်သောစွမ်းအင်ကို အလုံအလောက် ထောက်ပံ့ပေးသည်။ အပင်များသည် လေထု၊ မြေဆီလွှာနှင့် ရေမှ အာဟာရဓာတ်ကို ယူသုံးနိုင်ကြသည်။ ယင်းအာဟာရဓာတ်များသည် မတူညီသောမျိုးစိတ်များကြားတွင် သံသရာလည်လျက်ရှိသည်။[၁၁၈]

ဟာရီကိန်းမုန်တိုင်းများနှင့် တိုင်ဖွန်းမုန်တိုင်းများအပါအဝင် အပူပိုင်း ဆိုင်ကလုန်းများကဲ့သို့ ပြင်းထန်သော မိုးလေဝသအခြေအနေများသည် ကမ္ဘာမြေ၏ မျက်နှာပြင်တိုင်းတွင် ဖြစ်ပေါ်လေ့ရှိပြီး ယင်းဒေသရှိ သက်ရှိများအပေါ် ကြီးမားသည့်အကျိုးသက်ရောက်မှု ဖြစ်ပေါ်စေသည်။ ၁၉၈၀ ခုနှစ်မှ ၂၀၀၀ ပြည့်နှစ်အထိ ယင်းဖြစ်ရပ်များသည် တစ်နှစ်လျှင် ပျမ်းမျှလူပေါင်း ၁၁၈၀၀ ဦးကို သေဆုံးစေခဲ့သည်။[၁၁၉] အခြားနေရာများတွင် ငလျင်လှုပ်ခြင်း၊ မြေပြိုခြင်း၊ ဆူနာမီဖြစ်ပေါ်ခြင်း၊ မီးတောင်ပေါက်ကွဲခြင်း၊ ရေလွှမ်းခြင်း၊ မိုးခေါင်ခြင်း၊ တောမီးလောင်ခြင်းနှင့် အခြားဘေးအန္တရာယ်များ ကျရောက်ရန် ရှိနေသည်။[၁၂၀] လူသားတို့၏ ဆောင်ရွက်ချက်များကြောင့် တောရိုင်းတိရစ္ဆာန်များ ပျောက်ဆုံးခြင်း၊ မျိုးစိတ်များ မျိုးသုဉ်းခြင်း၊ မြေဆီလွှာ ခမ်းခြောက်ခြင်း၊ မြေတိုက်စားခြင်းတို့ ဖြစ်ပေါ်ခဲ့သည်။[၁၂၁] လူသားတို့၏ အပြုအမူသည် ဖန်လုံအိမ်ဓာတ်ငွေ့များကို လေထုထဲသို့ ရောက်စေပြီး ကမ္ဘာကြီး ပူနွေးလာမှုကို ဖြစ်ပေါ်စေခဲ့သည်။[၁၂၂] ရေခဲလွှာများ အရည်ပျော်ကာ ပင်လယ်ရေမျက်နှာပြင် မြင့်တက်လာမှု၊ မိုးခေါင်ရေရှားခြင်းနှင့် တောမီးလောင်မှုအန္တရာယ်ရှိလာခြင်းတို့သည် မျိုးစိတ်များကို ပိုမိုအေးမြသောဒေသသို့ ပြောင်းရွေ့နေထိုင်ရန် တွန်းအားပေးမှု ဖြစ်လာစေသည်။[၁၂၃]

လူသား ပထဝီဝင်

 
ကမ္ဘာဂြိုဟ်၏ တိုက်ကြီးများ ၇ ခု:[၁၂၄]

ကမ္ဘာမြေရှိ လူဦးရေသည် ၂၀၁၀ ပြည့်လွန်နှစ်များတွင် ၇ ဘီလီယံ ကျော်သွားခဲ့ပြီး[၁၂၅] ၂၁ ရာစု ဒုတိယထက်ဝက်ခန့်တွင် အမြင့်ဆုံး ၁၀ ဘီလီယံအထိ ရောက်ရှိမည်ဟု ခန့်မှန်းထားသည်။[၁၂၆] လူဦးရေ တိုးပွားမှု အများဆုံးမှာ အာဖရိကတိုက်တွင် ဖြစ်လိမ့်မည်ဟု မျှော်လင့်ရသည်။[၁၂၆] လူဦးရေ သိပ်သည်းဆသည် ကမ္ဘာတဝှမ်း ကျယ်ကျယ်ပြန့်ပြန့် ကွဲပြားကြပြီး အများစုမှာ အာရှတိုက်တွင် နေထိုင်ကြသည်။ ၂၀၅၀ ပြည့်နှစ်တွင် ကမ္ဘာ့လူဦးရေ၏ ၆၈ ရာခိုင်နှုန်းသည် ကျေးလက်ဒေသများထက် မြို့ပြတွင် နေထိုင်ကြလိမ့်မည်ဟု မျှော်မှန်းရသည်။[၁၂၇] မြောက်ကမ္ဘာလုံးခြမ်းတွင် ကမ္ဘာ့ကုန်းမြေထုထည်၏ ၆၈ ရာခိုင်နှုန်း ပါဝင်သည်။[၁၂၈] ကုန်းမြေထုထည် များပြားသောအချက်ကြောင့်လည်း ၉၀ ရာခိုင်နှုန်းသော လူသားများသည် မြောက်ကမ္ဘာလုံးခြမ်းတွင် နေထိုင်ကြသည်။[၁၂၉]

ကမ္ဘာ့မျက်နှာပြင်၏ ၈ ပုံ ၁ ပုံသည် လူသားများနေထိုင်ရန် သင့်လျော်သည်ဟု ခန့်မှန်းချက်တစ်ခုက ဖော်ပြထားသည်။ ကမ္ဘာ့မျက်နှာပြင်၏ ၄ ပုံ ၃ ပုံကိုမူ သမုဒ္ဒရာများဖြင့် ဖုံးလွှမ်းထားပြီး ကုန်းမြေမှာ ၄ ပုံ ၁ ပုံ ဖြစ်သည်။ ယင်းကုန်းမြေဧရိယာ၏ ထက်ဝက်ခန့်သည် ကန္တာရများ (၁၄ ရာခိုင်နှုန်း)၊[၁၃၀] တောင်တန်းများ (၂၇ ရာခိုင်နှုန်း)[၁၃၁] သို့မဟုတ် နေထိုင်ရန် မသင့်လျော်သော ကုန်းမြေများ ဖြစ်ကြသည်။ နိုင်ငံများက အန္တာတိကတိုက်၏ အစိတ်အပိုင်းအချို့နှင့် အခြားဧရိယာအချို့မှလွဲ၍ ဂြိုဟ်တခုလုံး၏ ကုန်းမြေကို ပိုင်ဆိုင်သည်ဟု အခိုင်အမာ ပြောဆိုထားကြသည်။[၁၃၂] ကမ္ဘာတွင် ဂြိုဟ်တခုလုံးကို အုပ်ချုပ်သောအစိုးရ မည်သည့်အချိန်ကမှ မရှိခဲ့ဖူးသော်လည်း ကမ္ဘာ့ကုလသမဂ္ဂသည် လက်ရှိတွင် ကမ္ဘာတဝှမ်းကို ဦးဆောင်နေသည့် နိုင်ငံတကာအစိုးရအဖွဲ့အစည်းဖြစ်သည်။[၁၃၃]

ကမ္ဘာပတ်လမ်းကြောင်းသို့ ပထမဆုံး ရောက်ရှိသူမှာ ယူရီဂါဂါရင် ဖြစ်ပြီး ၁၉၆၁ ခုနှစ် ဧပြီလ ၁၂ ရက်နေ့တွင် ပျံသန်းရောက်ရှိခဲ့ခြင်းဖြစ်သည်။[၁၃၄] ၂၀၁၈ ခုနှစ် နိုဝင်ဘာလအထိ လူပေါင်း ၅၅၀ ယောက် အပြင်ဘက် အာကာသသို့ရောက်ရှိပြီး ယင်းတို့ထဲမှ ၁၂ ယောက်သည် လကမ္ဘာပေါ်တွင် လမ်းလျှောက်ခဲ့ကြသည်။[၁၃၅][၁၃၆] ပုံမှန်အားဖြင့် လူသားများ အာကာသထဲတွင် ရောက်ရှိသည်ဆိုသည်မှာ နိုင်ငံတကာ အာကသ စခန်းတွင်ဖြစ်သည်။ အာကာသစခန်းတွင် နေထိုင်သော လူ ၆ ဦးသည် ပုံမှန်အားဖြင့် ခြောက်လကြာတိုင်း အလဲအလှယ် ပြုလုပ်ကြသည်။[၁၃၇] လူသားများ ကမ္ဘာမြေမှ အဝေးဆုံး ခရီးသွားခဲ့သည့် အကွာအဝေးမှာ ၁၉၇၀ ခုနှစ် အပိုလို ၁၃ ၏ စီမံကိန်းအတွင်းဖြစ်ပြီး ၄၀၀,၁၇၁ ကီလိုမီတာ (၂၄၈,၆၅၅ မိုင်) ခရီးသွားခဲ့သည်။[၁၃၈]

ဆက်လက်ဖတ်ရှုရန်

မှတ်စု

  1. All astronomical quantities vary, both secularly and periodically. The quantities given are the values at the instant J2000.0 of the secular variation, ignoring all periodic variations.
  2. ၂.၀ ၂.၁ aphelion = a × (1 + e); perihelion = a × (1 – e), where a is the semi-major axis and e is the eccentricity. The difference between Earth's perihelion and aphelion is 5 million kilometers.—Wilkinson၊ John (2009)။ Probing the New Solar System။ CSIRO Publishing။ p. 144။ ISBN 978-0-643-09949-4
  3. Due to natural fluctuations, ambiguities surrounding ice shelves, and mapping conventions for vertical datums, exact values for land and ocean coverage are not meaningful. Based on data from the Vector Map and Global Landcover Archived 26 March 2015 at the Wayback Machine. datasets, extreme values for coverage of lakes and streams are 0.6% and 1.0% of Earth's surface. The ice sheets of Antarctica and Greenland are counted as land, even though much of the rock that supports them lies below sea level.
  4. ရေဒီယို မက်ထရစ်ရက်စွဲဖြင့် သက်တမ်းဖော်ထုတ်နည်း (Radiometric dating) ဆိုသည်မှာ ဓာတုဗေဒ ဒြပ်စင်များ၏ အိုင်ဆိုတုပ်များ ရေဒီယိုသတ္တိကြွပြိုကွဲမှုဖြင့် ပြိုကွဲသောအခါ သက်တမ်းဝက် (half life) ဟုခေါ်သည့် သက်တမ်းကိုယ်စီ ရှိကြသည်။ ယင်းသက်တမ်းဝက်တို့ကို့ လေ့လာခြင်းဖြင့် ကျောက်ခဲ၊ ကာဗွန် အစရှိသည်တို့၏ သက်တမ်းကို သိရှိနိုင်သည်။
  5. The ultimate source of these figures, uses the term "seconds of UT1" instead of "seconds of mean solar time".— "The new definition of universal time" (1982). Astronomy and Astrophysics 105 (2): 359–61. Bibcode1982A&A...105..359A. 
  6. For Earth, the Hill radius is  , where m is the mass of Earth, a is an astronomical unit, and M is the mass of the Sun. So the radius in AU is about  .
  7. As of 4 January 2018, the United States Strategic Command tracked a total of 18,835 artificial objects, mostly debris. See: "Satellite Box Score" (February 2018). Orbital Debris Quarterly News 22 (1).  Archived 2 April 2019 at the Wayback Machine.

ကိုးကား

  1. ၁.၀ ၁.၁ "Numerical expressions for precession formulae and mean elements for the Moon and planets" (February 1994). Astronomy and Astrophysics 282 (2): 663–683. Bibcode1994A&A...282..663S. 
  2. ၂.၀ ၂.၁ ၂.၂ Staff (2007-08-07)။ Useful Constants။ International Earth Rotation and Reference Systems Service။ 3 November 2012 တွင် မူရင်းအား မော်ကွန်းတင်ပြီး။ 2008-09-23 တွင် ပြန်စစ်ပြီး။
  3. ၃.၀၀ ၃.၀၁ ၃.၀၂ ၃.၀၃ ၃.၀၄ ၃.၀၅ ၃.၀၆ ၃.၀၇ ၃.၀၈ ၃.၀၉ ၃.၁၀ ၃.၁၁ Earth Fact Sheet။ NASA (2004-09-01)။ 25 December 2015 တွင် မူရင်းအား မော်ကွန်းတင်ပြီး။ 2010-08-09 တွင် ပြန်စစ်ပြီး။
  4. Allen၊ Clabon Walter; Cox၊ Arthur N. (2000)။ Allen's Astrophysical Quantities။ Springer။ p. 294။ ISBN 0-387-98746-02011-03-13 တွင် ပြန်စစ်ပြီး
  5. Various (2000)။ David R. Lide (ed.)။ Handbook of Chemistry and Physics (81st ed.)။ CRC။ ISBN 0-8493-0481-4
  6. Selected Astronomical Constants, 2011The Astronomical Almanac။ 2013-08-26 တွင် မူရင်းအား မော်ကွန်းတင်ပြီး။ 2011-02-25 တွင် ပြန်စစ်ပြီး။
  7. ၇.၀ ၇.၁ World Geodetic System (WGS-84). Available online Archived 11 March 2020 at the Wayback Machine. from National Geospatial-Intelligence Agency.
  8. Cazenave၊ Anny (1995)။ "Geoid, Topography and Distribution of Landforms" (PDF)။ in Ahrens, Thomas J (ed.)။ Global Earth Physics: A Handbook of Physical Constants။ Washington, DC: American Geophysical Union။ ISBN 0-87590-851-9။ 2006-10-16 တွင် မူရင်း (PDF) အား မော်ကွန်းတင်ပြီး2008-08-03 တွင် ပြန်စစ်ပြီး
  9. IERS Working Groups (2003)။ McCarthy, Dennis D.; Petit, Gérard (ed.)။ General Definitions and Numerical StandardsIERS Technical Note No. 32။ U.S. Naval Observatory and Bureau International des Poids et Mesures။ 1 February 2010 တွင် မူရင်းမှ မော်ကွန်းတင်ပြီး 2008-08-03 တွင် ပြန်စစ်ပြီးCS1 maint: multiple names: editors list (link)
  10. How WGS 84 defines Earth (October 26, 2010)။ 24 April 2011 တွင် မူရင်းအား မော်ကွန်းတင်ပြီး။ 2011-04-29 တွင် ပြန်စစ်ပြီး။
  11. Earth's circumference is almost exactly 40,000 km because the metre was calibrated on this measurement—more specifically, 1/10-millionth of the distance between the poles and the equator.
  12. ၁၂.၀ ၁၂.၁ ၁၂.၂ "Surface area of our planet covered by oceans and continents.(Table 8o-1)" (2006-02-02). University of British Columbia, Okanagan. Retrieved on 2007-11-26.  Archived 9 December 2006 at the Wayback Machine.
  13. Staff (2008-07-24)။ WorldThe World Factbook။ Central Intelligence Agency။ 5 January 2010 တွင် မူရင်းအား မော်ကွန်းတင်ပြီး။ 2008-08-05 တွင် ပြန်စစ်ပြီး။
  14. The international system of units (SI) (PDF) (2008 ed.)။ United States Department of Commerce, National Institute of Standards and Technology Special Publication 330။ p. 52။ 3 June 2016 တွင် မူရင်းမှ မော်ကွန်းတင်ပြီး (PDF) 2 March 2016 တွင် ပြန်စစ်ပြီး
  15. "Contributions to the Earth's obliquity rate, precession, and nutation" (1994). The Astronomical Journal 108. doi:10.1086/117108. ISSN 00046256. Bibcode1994AJ....108..711W. 
  16. Allen၊ Clabon Walter; Cox၊ Arthur N. (2000)။ Allen's Astrophysical Quantities။ Springer။ p. 296။ ISBN 0-387-98746-02010-08-17 တွင် ပြန်စစ်ပြီး
  17. Arthur N. Cox, ed. (2000)။ Allen's Astrophysical Quantities (4th ed.)။ New York: AIP Press။ p. 244။ ISBN 0-387-98746-02010-08-17 တွင် ပြန်စစ်ပြီး
  18. World: Lowest TemperatureWMO Weather and Climate Extremes Archive။ Arizona State University။ 16 June 2010 တွင် မူရင်းအား မော်ကွန်းတင်ပြီး။ 2010-08-07 တွင် ပြန်စစ်ပြီး။
  19. "Global average temperature may hit record level in 2010"၊ BBC Online၊ December 10, 2009။ 2010-04-22 တွင် ပြန်စစ်ပြီး။ Archived from the original on 5 August 2010။ 
  20. World: Highest TemperatureWMO Weather and Climate Extremes Archive။ Arizona State University။ 4 January 2013 တွင် မူရင်းအား မော်ကွန်းတင်ပြီး။ 2010-08-07 တွင် ပြန်စစ်ပြီး။
  21. Trends in Atmospheric Carbon Dioxide: Recent Global CO
    2
    Trend
    ။ National Oceanic and Atmospheric Administration (19 October 2020)။ 26 July 2018 တွင် မူရင်းအား မော်ကွန်းတင်ပြီး။ 22 November 2021 တွင် ပြန်စစ်ပြီး။
  22. Age of the Earth။ U.S. Geological Survey (1997)။ 23 December 2005 တွင် မူရင်းအား မော်ကွန်းတင်ပြီး။ 2006-01-10 တွင် ပြန်စစ်ပြီး။
  23. Dalrymple, G. Brent (2001). "The age of the Earth in the twentieth century: a problem (mostly) solved". Special Publications, Geological Society of London 190 (1): 205–221. doi:10.1144/GSL.SP.2001.190.01.14. Bibcode2001GSLSP.190..205D. 
  24. Manhesa, Gérard (1980). "Lead isotope study of basic-ultrabasic layered complexes: Speculations about the age of the earth and primitive mantle characteristics". Earth and Planetary Science Letters 47 (3): 370–382. doi:10.1016/0012-821X(80)90024-2. Bibcode1980E&PSL..47..370M. 
  25. National Oceanic and Atmospheric Administration။ Ocean။ 24 April 2013 တွင် မူရင်းအား မော်ကွန်းတင်ပြီး။ 3 May 2013 တွင် ပြန်စစ်ပြီး။
  26. ၂၆.၀ ၂၆.၁ Miller၊ G.; Spoolman၊ Scott (1 January 2012)။ "Biodiversity and Evolution"။ Environmental Science။ Cengage Learning။ p. 62။ ISBN 1-133-70787-4။ 2 May 2019 တွင် မူရင်းမှ မော်ကွန်းတင်ပြီး 27 December 2014 တွင် ပြန်စစ်ပြီး
  27. Borenstein၊ Seth။ "Hints of life on what was thought to be desolate early Earth"၊ Excite၊ Yonkers, NY: Mindspark Interactive Network၊ 19 October 2015။ 20 October 2015 တွင် ပြန်စစ်ပြီး။ Archived from the original on 23 October 2015။ 
  28. "Potentially biogenic carbon preserved in a 4.1 billion-year-old zircon" (PDF) (19 October 2015). Proc. Natl. Acad. Sci. U.S.A. 112 (47): 14518–21. Washington, D.C.: National Academy of Sciences. doi:10.1073/pnas.1517557112. ISSN 1091-6490. PMID 26483481. PMC:4664351. Bibcode2015PNAS..11214518B. Retrieved on 20 October 2015.  Archived 6 November 2015 at the Wayback Machine. Early edition, published online before print.
  29. Kunin, W.E.; Gaston, Kevin, eds. (31 December 1996)။ The Biology of Rarity: Causes and consequences of rare—common differences။ p. 110။ ISBN 978-0412633805။ 4 September 2016 တွင် မူရင်းမှ မော်ကွန်းတင်ပြီး 26 May 2015 တွင် ပြန်စစ်ပြီး
  30. Stearns၊ Beverly Peterson; Stearns၊ S. C.; Stearns၊ Stephen C. (2000)။ Watching, from the Edge of Extinction။ Yale University Press။ p. preface x။ ISBN 978-0-300-08469-6။ 28 November 2021 တွင် မူရင်းမှ မော်ကွန်းတင်ပြီး 30 May 2017 တွင် ပြန်စစ်ပြီး
  31. Novacek၊ Michael J.။ "Prehistory's Brilliant Future"၊ The New York Times၊ 8 November 2014။ 25 December 2014 တွင် ပြန်စစ်ပြီး။ Archived from the original on 29 December 2014။ 
  32. "How many species are there on earth?" (1988). Science 241 (4872): 1441–49. doi:10.1126/science.241.4872.1441. PMID 17790039. Bibcode1988Sci...241.1441M. 
  33. Staff။ "Researchers find that Earth may be home to 1 trillion species"၊ National Science Foundation၊ 2 May 2016။ 6 May 2016 တွင် ပြန်စစ်ပြီး။ Archived from the original on 4 May 2016။ 
  34. "How many species are there on Earth and in the ocean?" (23 August 2011). PLOS Biology 9 (8): e1001127. doi:10.1371/journal.pbio.1001127. PMID 21886479. 
  35. "The Earth's early evolution" (1995). Science 269 (5230): 1535–40. doi:10.1126/science.7667634. PMID 7667634. Bibcode1995Sci...269.1535B. 
  36. "Constraining the Evolutionary History of the Moon and the Inner Solar System: A Case for New Returned Lunar Samples" (in en) (2019). Space Science Reviews 215 (8). doi:10.1007/s11214-019-0622-x. ISSN 1572-9672. Bibcode2019SSRv..215...54T. 
  37. "Origin of the Moon in a giant impact near the end of the Earth's formation" (2001). Nature 412 (6848): 708–12. doi:10.1038/35089010. PMID 11507633. Bibcode2001Natur.412..708C. 
  38. "On the origin and composition of Theia: Constraints from new models of the Giant Impact" (4 August 2014). Icarus 242. doi:10.1016/j.icarus.2014.08.003. Bibcode2014Icar..242..316M.  Archived 30 October 2020 at the Wayback Machine.
  39. Claeys၊ Philippe; Morbidelli၊ Alessandro (2011)။ "Late Heavy Bombardment"။ in Gargaud၊ Muriel; Amils၊ Prof Ricardo; Quintanilla၊ José Cernicharo; Cleaves II၊ Henderson James (Jim); Irvine၊ William M.; Pinti၊ Prof Daniele L.; Viso၊ Michel (eds.)။ Encyclopedia of Astrobiology။ Springer Berlin Heidelberg။ pp. 909–12။ doi:10.1007/978-3-642-11274-4_869ISBN 978-3-642-11271-3
  40. "Source regions and time scales for the delivery of water to Earth" (2000). Meteoritics & Planetary Science 35 (6): 1309–20. doi:10.1111/j.1945-5100.2000.tb01518.x. Bibcode2000M&PS...35.1309M. 
  41. Earth's Early Atmosphere and OceansLunar and Planetary Institute။ Universities Space Research Association။ 8 July 2019 တွင် မူရင်းအား မော်ကွန်းတင်ပြီး။ 22 November 2021 တွင် ပြန်စစ်ပြီး။
  42. "Earth's water may have been inherited from material similar to enstatite chondrite meteorites" (in en) (2020). Science 369 (6507): 1110–13. doi:10.1126/science.aba1948. ISSN 0036-8075. PMID 32855337. Bibcode2020Sci...369.1110P.  Archived 28 August 2020 at the Wayback Machine.
  43. Guinan၊ E. F.; Ribas၊ I. (2002)။ Benjamin Montesinos, Alvaro Gimenez and Edward F. Guinan (ed.)။ Our Changing Sun: The Role of Solar Nuclear Evolution and Magnetic Activity on Earth's Atmosphere and ClimateASP Conference Proceedings: The Evolving Sun and its Influence on Planetary Environments။ San Francisco: Astronomical Society of the Pacific။ Bibcode:2002ASPC..269...85GISBN 978-1-58381-109-2
  44. Staff။ "Oldest measurement of Earth's magnetic field reveals battle between Sun and Earth for our atmosphere"၊ Phys.org၊ 4 March 2010။ 22 November 2021 တွင် ပြန်စစ်ပြီး။ Archived from the original on 27 April 2011။ 
  45. "Critical insolation – CO2 relation for diagnosing past and future glacial inception" (in en) (2016). Nature 529 (7585): 200–03. doi:10.1038/nature16494. ISSN 1476-4687. PMID 26762457. Bibcode2016Natur.529..200G.  Archived 16 October 2020 at the Wayback Machine.
  46. ၄၆.၀ ၄၆.၁ ၄၆.၂ ၄၆.၃ "Our Sun. III. Present and Future" (1993). Astrophysical Journal 418: 457–68. doi:10.1086/173407. Bibcode1993ApJ...418..457S. 
  47. Freeze, Fry or Dry: How Long Has the Earth Got? (25 February 2000)။ 5 June 2009 တွင် မူရင်းအား မော်ကွန်းတင်ပြီး။
  48. ၄၈.၀ ၄၈.၁ Ward၊ Peter D.; Brownlee၊ Donald (2002)။ The Life and Death of Planet Earth: How the New Science of Astrobiology Charts the Ultimate Fate of Our World။ New York: Times Books, Henry Holt and Company။ ISBN 0-8050-6781-7
  49. "Date set for desert Earth"၊ BBC News၊ 21 February 2000။ 31 March 2007 တွင် ပြန်စစ်ပြီး။ Archived from the original on 10 July 2012။ 
  50. "Atmospheric pressure as a natural climate regulator for a terrestrial planet with a biosphere" (2009). Proceedings of the National Academy of Sciences 106 (24): 9576–79. doi:10.1073/pnas.0809436106. PMID 19487662. PMC:2701016. Bibcode2009PNAS..106.9576L. Retrieved on 19 July 2009.  Archived 4 July 2009 at the Wayback Machine.
  51. "The fate of Earth's ocean" (2001). Hydrology and Earth System Sciences 5 (4): 569–75. Germany: Potsdam Institute for Climate Impact Research. doi:10.5194/hess-5-569-2001. Bibcode2001HESS....5..569B. Retrieved on 3 July 2009.  Archived 27 June 2019 at the Wayback Machine.
  52. ၅၂.၀ ၅၂.၁ "Distant future of the Sun and Earth revisited" (2008). Monthly Notices of the Royal Astronomical Society 386 (1): 155–63. doi:10.1111/j.1365-2966.2008.13022.x. Bibcode2008MNRAS.386..155S. 
    See also Palmer၊ Jason။ "Hope dims that Earth will survive Sun's death"၊ NewScientist.com news service၊ 22 February 2008။ 24 March 2008 တွင် ပြန်စစ်ပြီး။ Archived from the original on 15 April 2012။ 
  53. Converting GPS Height into NAVD88 Elevation with the GEOID96 Geoid Height Model။ National Geodetic Survey, NOAA။ 4 June 2007 တွင် မူရင်းအား မော်ကွန်းတင်ပြီး။ 23 November 2021 တွင် ပြန်စစ်ပြီး။
  54. Exploring the Ocean Basins with Satellite Altimeter Data။ NOAA/NGDC (7 July 2006)။ 26 February 2007 တွင် မူရင်းအား မော်ကွန်းတင်ပြီး။ 23 November 2021 တွင် ပြန်စစ်ပြီး။
  55. ၅၅.၀ ၅၅.၁ Brown၊ Geoff C.; Mussett၊ Alan E. (1981)။ The Inaccessible Earth (2nd ed.)။ Taylor & Francis။ p. 166။ ISBN 0-04-550028-2 Note: After Ronov and Yaroshevsky (1969).
  56. Rudnick၊ R. L.; Gao၊ S. (2003)။ "Composition of the Continental Crust"။ in Holland၊ H. D.; Turekian၊ K. K. (eds.)။ Treatise on GeochemistryTreatise on Geochemistry3။ New York: Elsevier Science။ pp. 1–64။ Bibcode:2003TrGeo...3....1Rdoi:10.1016/B0-08-043751-6/03016-4ISBN 978-0-08-043751-4
  57. White၊ W. M.; Klein၊ E. M. (2014)။ "Composition of the Oceanic Crust"။ in Holland၊ H. D.; Turekian၊ K. K. (eds.)။ Treatise on Geochemistry4။ New York: Elsevier Science။ pp. 457–96။ doi:10.1016/B978-0-08-095975-7.00315-6hdl:10161/8301ISBN 978-0-08-098300-4
  58. ၅၈.၀ ၅၈.၁ "Chemical composition of Earth, Venus, and Mercury" (1980). Proceedings of the National Academy of Sciences 77 (12): 6973–77. doi:10.1073/pnas.77.12.6973. PMID 16592930. Bibcode1980PNAS...77.6973M. 
  59. World Factbook။ Cia.gov။ 5 January 2010 တွင် မူရင်းအား မော်ကွန်းတင်ပြီး။ 2 November 2012 တွင် ပြန်စစ်ပြီး။
  60. Center၊ National Geophysical Data။ Hypsographic Curve of Earth's Surface from ETOPO1။ 15 September 2017 တွင် မူရင်းအား မော်ကွန်းတင်ပြီး။ 24 June 2018 တွင် ပြန်စစ်ပြီး။
  61. Weathering and Sedimentary Rocks။ 3 July 2007 တွင် မူရင်းအား မော်ကွန်းတင်ပြီး။ 23 November 2021 တွင် ပြန်စစ်ပြီး။
  62. World Bank arable land။ World Bank။ 2 October 2015 တွင် မူရင်းအား မော်ကွန်းတင်ပြီး။ 23 November 2021 တွင် ပြန်စစ်ပြီး။
  63. World Bank permanent cropland။ World Bank။ 13 July 2015 တွင် မူရင်းအား မော်ကွန်းတင်ပြီး။ 23 November 2021 တွင် ပြန်စစ်ပြီး။
  64. "Land transformation by humans: A review" (December 2012). GSA Today 22 (12): 4–10. doi:10.1130/GSAT151A.1.  Archived 9 January 2018 at the Wayback Machine.
  65. "sphere depth of the ocean – hydrology"Encyclopædia Britannica12 April 2015 တွင် ပြန်စစ်ပြီး
  66. Third rock from the Sun – restless EarthNASA's Cosmos။ 6 November 2015 တွင် မူရင်းအား မော်ကွန်းတင်ပြီး။ 12 April 2015 တွင် ပြန်စစ်ပြီး။
  67. European Investment Bank (2019)။ On WaterEuropean Investment Bank (အင်္ဂလိပ်ဘာသာစကားဖြင့်)။ European Investment Bank။ doi:10.2867/509830ISBN 9789286143199။ 29 November 2020 တွင် မူရင်းမှ မော်ကွန်းတင်ပြီး 7 December 2020 တွင် ပြန်စစ်ပြီး
  68. Chart: Globally, 70% of Freshwater is Used for Agriculture (in en) (22 March 2017)။ 6 December 2020 တွင် မူရင်းအား မော်ကွန်းတင်ပြီး။ 22 November 2021 တွင် ပြန်စစ်ပြီး။
  69. The World's WaterUSGS Water-Science School (17 March 2014)။ 22 April 2015 တွင် မူရင်းအား မော်ကွန်းတင်ပြီး။ 25 June 2018 တွင် ပြန်စစ်ပြီး။
  70. Hendrix၊ Mark (2019)။ Earth Science: An Introduction။ Boston: Cengage။ p. 329။ ISBN 978-0-357-11656-2
  71. Oceanic Processes။ NASA Astrobiology Magazine။ 15 April 2009 တွင် မူရင်းအား မော်ကွန်းတင်ပြီး။ 22 November 2021 တွင် ပြန်စစ်ပြီး။
  72. Earth's Big heat Bucket။ NASA Earth Observatory (24 April 2006)။ 16 September 2008 တွင် မူရင်းအား မော်ကွန်းတင်ပြီး။ 22 November 2021 တွင် ပြန်စစ်ပြီး။
  73. Sea Surface Temperature။ NASA (21 June 2005)။ 8 April 2008 တွင် မူရင်းအား မော်ကွန်းတင်ပြီး။ 22 November 2021 တွင် ပြန်စစ်ပြီး။
  74. ၇၄.၀ ၇၄.၁ ၇၄.၂ Exline၊ Joseph D.; Levine၊ Arlene S.; Levine၊ Joel S. (2006)။ Meteorology: An Educator's Resource for Inquiry-Based Learning for Grades 5–9 (PDF)။ NASA/Langley Research Center။ p. 6။ NP-2006-08-97-LaRC။ 28 May 2018 တွင် မူရင်းမှ မော်ကွန်းတင်ပြီး (PDF) 23 November 2021 တွင် ပြန်စစ်ပြီး
  75. The height of the tropopauseResources in Atmospheric Sciences။ University of Wyoming (November 1997)။ 27 April 2020 တွင် မူရင်းအား မော်ကွန်းတင်ပြီး။ 23 November 2021 တွင် ပြန်စစ်ပြီး။
  76. Harrison၊ Roy M.; Hester၊ Ronald E. (2002)။ Causes and Environmental Implications of Increased UV-B Radiation။ Royal Society of Chemistry။ ISBN 978-0-85404-265-4
  77. ၇၇.၀ ၇၇.၁ Staff (8 October 2003)။ Earth's Atmosphere။ NASA။ 25 February 2013 တွင် မူရင်းအား မော်ကွန်းတင်ပြီး။ 23 November 2021 တွင် ပြန်စစ်ပြီး။
  78. Fundamentals of Physical Geography (2nd Edition)။ PhysicalGeography.net (2006)။ 22 August 2011 တွင် မူရင်းအား မော်ကွန်းတင်ပြီး။ 19 March 2007 တွင် ပြန်စစ်ပြီး။
  79. St. Fleur၊ Nicholas။ "Spotting Mysterious Twinkles on Earth From a Million Miles Away"၊ The New York Times၊ 19 May 2017။ 20 May 2017 တွင် ပြန်စစ်ပြီး။ Archived from the original on 20 May 2017။ 
  80. "Terrestrial glint seen from deep space: oriented ice crystals detected from the Lagrangian point" (15 May 2017). Geophysical Research Letters 44 (10): 5197–5202. doi:10.1002/2017GL073248. Bibcode2017GeoRL..44.5197M. Retrieved on 20 May 2017.  Archived 26 December 2017 at the Wayback Machine.
  81. The Thermohaline Ocean CirculationPotsdam Institute for Climate Impact Research (2003)။ 10 March 2013 တွင် မူရင်းအား မော်ကွန်းတင်ပြီး။ 23 November 2021 တွင် ပြန်စစ်ပြီး။
  82. Sadava၊ David E.; Heller၊ H. Craig; Orians၊ Gordon H. (2006)။ Life, the Science of Biology (8th ed.)။ MacMillan။ p. 1114ISBN 978-0-7167-7671-0
  83. Rohli၊ Robert. V.; Vega၊ Anthony J. (2018)။ Climatology (fourth ed.)။ Jones & Bartlett Learning။ p. 49။ ISBN 978-1-284-12656-3
  84. Rohli၊ Robert. V.; Vega၊ Anthony J. (2018)။ Climatology (fourth ed.)။ Jones & Bartlett Learning။ p. 32။ ISBN 978-1-284-12656-3
  85. WeatherWorld Book Online Reference Center။ NASA/World Book, Inc (2005)။ 13 December 2010 တွင် မူရင်းအား မော်ကွန်းတင်ပြီး။ 23 November 2021 တွင် ပြန်စစ်ပြီး။
  86. Various (21 July 1997)။ The Hydrologic Cycle။ University of Illinois။ 21 March 2013 တွင် မူရင်းအား မော်ကွန်းတင်ပြီး။ 23 November 2021 တွင် ပြန်စစ်ပြီး။
  87. The Earth's Climate System။ University of California, San Diego (2002)။ 10 March 2013 တွင် မူရင်းအား မော်ကွန်းတင်ပြီး။ 23 November 2021 တွင် ပြန်စစ်ပြီး။
  88. Rohli၊ Robert. V.; Vega၊ Anthony J. (2018)။ Climatology (fourth ed.)။ Jones & Bartlett Learning။ p. 159။ ISBN 978-1-284-12656-3
  89. "World Meteorological Organization Assessment of the Purported World Record 58°C Temperature Extreme at El Azizia, Libya (13 September 1922)" (in en) (2013). Bulletin of the American Meteorological Society 94 (2): 199–204. doi:10.1175/BAMS-D-12-00093.1. ISSN 0003-0007. Bibcode2013BAMS...94..199E. 
  90. "Record low surface air temperature at Vostok station, Antarctica" (in en) (2009). Journal of Geophysical Research: Atmospheres 114 (D24). doi:10.1029/2009JD012104. ISSN 2156-2202. Bibcode2009JGRD..11424102T. 
  91. Staff (2004)။ Stratosphere and Weather; Discovery of the StratosphereScience Week။ 13 July 2007 တွင် မူရင်းအား မော်ကွန်းတင်ပြီး။ 23 November 2021 တွင် ပြန်စစ်ပြီး။
  92. Presentation of the Karman separation line, used as the boundary separating Aeronautics and Astronautics။ Fédération Aéronautique Internationale (21 June 2004)။ 9 July 2011 တွင် မူရင်းအား မော်ကွန်းတင်ပြီး။ 23 November 2021 တွင် ပြန်စစ်ပြီး။
  93. Leap seconds။ Time Service Department, USNO။ 12 March 2015 တွင် မူရင်းအား မော်ကွန်းတင်ပြီး။ 23 September 2008 တွင် ပြန်စစ်ပြီး။
  94. "Rapid Service/Prediction of Earth Orientation" (.DAT file (displays as plaintext in browser)) (9 April 2015). IERS Bulletin-A 28 (15). Retrieved on 12 April 2015.  Archived 14 March 2015 at the Wayback Machine.
  95. Staff။ "Pale Blue Dot Revisited"၊ NASA၊ 12 February 2020။ 22 November 2021 တွင် ပြန်စစ်ပြီး။ Archived from the original on 12 February 2020။ 
  96. ၉၆.၀ ၉၆.၁ "The Earth as an Object of Astrophysical Interest in the Search for Extrasolar Planets" (2006). Lecture Notes and Essays in Astrophysics 2. Bibcode2006LNEA....2...49V.  Archived 22 August 2011 at WebCite
  97. Astrophysicist team (1 December 2005)။ Earth's location in the Milky Way။ NASA။ 1 July 2008 တွင် မူရင်းအား မော်ကွန်းတင်ပြီး။ 23 November 2021 တွင် ပြန်စစ်ပြီး။
  98. "Origin of the Moon in a giant impact near the end of the Earth's formation" (2001). Nature 412 (6848): 708–12. doi:10.1038/35089010. PMID 11507633. Bibcode2001Natur.412..708C. 
  99. What's so special about our Moon, anyway?Astronomy (17 June 2019)။ 6 November 2020 တွင် မူရင်းအား မော်ကွန်းတင်ပြီး။ 22 November 2021 တွင် ပြန်စစ်ပြီး။
  100. Charon (19 December 2019)။ 14 October 2020 တွင် မူရင်းအား မော်ကွန်းတင်ပြီး။ 22 November 2021 တွင် ပြန်စစ်ပြီး။
  101. Curious Kids: Why is the moon called the moon? (2 December 2019)။ 8 November 2020 တွင် မူရင်းအား မော်ကွန်းတင်ပြီး။ 22 November 2021 တွင် ပြန်စစ်ပြီး။
  102. "Tides, tidalites, and secular changes in the Earth–Moon system" (in en) (2009). Earth-Science Reviews 97 (1): 59–79. doi:10.1016/j.earscirev.2009.09.002. ISSN 0012-8252. Bibcode2009ESRv...97...59C.  Archived 28 October 2012 at the Wayback Machine.
  103. Kelley၊ Peter။ "Tidally locked exoplanets may be more common than previously thought" (in en)၊ 17 August 2017။ 22 November 2021 တွင် ပြန်စစ်ပြီး။ Archived from the original on 9 October 2020။ 
  104. Lunar Phases and Eclipses | Earth's Moon။ 16 October 2020 တွင် မူရင်းအား မော်ကွန်းတင်ပြီး။ 22 November 2021 တွင် ပြန်စစ်ပြီး။
  105. Planetary Fact Sheets။ NASA (10 February 2006)။ 4 March 2016 တွင် မူရင်းအား မော်ကွန်းတင်ပြီး။ 28 September 2008 တွင် ပြန်စစ်ပြီး။—See the apparent diameters on the Sun and Moon pages.
  106. The Solar Eclipse CoincidenceScientific American (18 May 2012)။ 15 October 2020 တွင် မူရင်းအား မော်ကွန်းတင်ပြီး။ 22 November 2021 တွင် ပြန်စစ်ပြီး။
  107. Earth's moon may not be critical to lifePhys.org (27 January 2015)။ 30 October 2020 တွင် မူရင်းအား မော်ကွန်းတင်ပြီး။ 22 November 2021 တွင် ပြန်စစ်ပြီး။
  108. "Equilibrium rotational stability and figure of Mars" (22 November 2007). Icarus 194 (2): 463–75. doi:10.1016/j.icarus.2007.10.017.  Archived 1 December 2020 at the Wayback Machine.
  109. UCS Satellite DatabaseNuclear Weapons & Global Security။ Union of Concerned Scientists (31 December 2020)။ 25 January 2016 တွင် မူရင်းအား မော်ကွန်းတင်ပြီး။ 23 November 2021 တွင် ပြန်စစ်ပြီး။
  110. Welch၊ Rosanne; Lamphier၊ Peg A. (2019)။ Technical Innovation in American History: An Encyclopedia of Science and Technology [3 volumes] (အင်္ဂလိပ်ဘာသာစကားဖြင့်)။ ABC-CLIO။ p. 126။ ISBN 978-1-61069-094-2။ 14 February 2021 တွင် မူရင်းမှ မော်ကွန်းတင်ပြီး 23 November 2021 တွင် ပြန်စစ်ပြီး
  111. BiosphereNational Geographic (24 June 2011)။ 3 November 2020 တွင် မူရင်းအား မော်ကွန်းတင်ပြီး။ 23 November 2021 တွင် ပြန်စစ်ပြီး။
  112. Interdependency between animal and plant speciesBBC BitesizeBBC။ 27 June 2019 တွင် မူရင်းအား မော်ကွန်းတင်ပြီး။ 23 November 2021 တွင် ပြန်စစ်ပြီး။
  113. "On the Generality of the Latitudinal Gradient" (2004). American Naturalist 163 (2): 192–211. doi:10.1086/381004. PMID 14970922.  Archived 22 September 2017 at the Wayback Machine.
  114. Sweetlove, L. (24 August 2011). "Number of species on Earth tagged at 8.7 million". Nature: news.2011.498. doi:10.1038/news.2011.498.  Archived 9 November 2020 at the Wayback Machine.
  115. Novacek၊ Michael J.။ "Prehistory's Brilliant Future"၊ The New York Times၊ 8 November 2014။ 24 June 2018 တွင် ပြန်စစ်ပြီး။ Archived from the original on 29 December 2014။ 
  116. Jablonski, David (2004). "Extinction: past and present". Nature 427 (6975). doi:10.1038/427589a. PMID 14961099. Bibcode2004Natur.427..589J. 
  117. Dole၊ Stephen H. (1970)။ Habitable Planets for Man (2nd ed.)။ American Elsevier Publishing Co။ ISBN 978-0-444-00092-7။ 3 January 2010 တွင် မူရင်းမှ မော်ကွန်းတင်ပြီး 11 March 2007 တွင် ပြန်စစ်ပြီး
  118. Singh၊ J. S.; Singh၊ S. P.; Gupta၊ S.R. (2013)။ Ecology environmental science and conservation (First ed.)။ New Delhi: S. Chand & Company။ ISBN 978-93-83746-00-2OCLC 896866658။ 31 March 2021 တွင် မူရင်းမှ မော်ကွန်းတင်ပြီး 23 November 2021 တွင် ပြန်စစ်ပြီး
  119. Smith၊ Sharon; Fleming၊ Lora; Solo-Gabriele၊ Helena; Gerwick၊ William H. (2011)။ Oceans and Human Health။ Elsevier Science။ p. 212။ ISBN 978-0-08-087782-2
  120. Alexander၊ David (1993)။ Natural Disasters။ Springer Science & Business Media။ p. 3။ ISBN 978-1-317-93881-1။ 31 March 2021 တွင် မူရင်းမှ မော်ကွန်းတင်ပြီး 23 November 2021 တွင် ပြန်စစ်ပြီး
  121. Goudie၊ Andrew (2000)။ The Human Impact on the Natural Environment။ MIT Press။ pp. 52, 66, 69, 137, 142, 185, 202, 355, 366။ ISBN 978-0-262-57138-8
  122. "Consensus on consensus: a synthesis of consensus estimates on human-caused global warming" (in en) (2016). Environmental Research Letters 11 (4). doi:10.1088/1748-9326/11/4/048002. ISSN 1748-9326. Bibcode2016ERL....11d8002C. 
  123. Global Warming Effects (in en) (14 January 2019)။ 2 December 2019 တွင် မူရင်းအား မော်ကွန်းတင်ပြီး။ 23 November 2021 တွင် ပြန်စစ်ပြီး။
  124. Xpeditions Atlas။ National Geographic Society (2006)။
  125. Various '7 billionth' babies celebrated worldwideYahoo News (October 31, 2011)။ 31 October 2011 တွင် မူရင်းအား မော်ကွန်းတင်ပြီး။ 24 November 2021 တွင် ပြန်စစ်ပြီး။
  126. ၁၂၆.၀ ၁၂၆.၁ Harvey၊ Fiona။ "World population in 2100 could be 2 billion below UN forecasts, study suggests" (in en-GB)၊ The Guardian၊ 15 July 2020။ 24 November 2021 တွင် ပြန်စစ်ပြီး။ Archived from the original on 4 September 2020။ 
  127. "What share of people will live in urban areas in the future?" (2019). Our World in Data.  Archived 29 October 2020 at the Wayback Machine.
  128. Distribution of landmasses of the Paleo-Earth။ University of Puerto Rico at Arecibo (6 July 2011)။ 6 January 2019 တွင် မူရင်းအား မော်ကွန်းတင်ပြီး။ 24 November 2021 တွင် ပြန်စစ်ပြီး။
  129. MAP OF THE DAY: Pretty Much Everyone Lives In The Northern HemisphereBusiness Insider (4 May 2012)။ 19 January 2018 တွင် မူရင်းအား မော်ကွန်းတင်ပြီး။ 24 November 2021 တွင် ပြန်စစ်ပြီး။
  130. "Updated world map of the Köppen-Geiger climate classification" (2007). Hydrology and Earth System Sciences Discussions 4 (2): 439–73. doi:10.5194/hessd-4-439-2007. Bibcode2007HESSD...4..439P.  Archived 31 July 2019 at the Wayback Machine.
  131. Staff။ Themes & Issues။ Secretariat of the Convention on Biological Diversity။ 7 April 2007 တွင် မူရင်းအား မော်ကွန်းတင်ပြီး။ 24 November 2021 တွင် ပြန်စစ်ပြီး။
  132. Lloyd၊ John; Mitchinson၊ John (2010)။ The Discretely Plumper Second QI Book of General Ignorance။ Faber & Faber။ pp. 116–117။ ISBN 978-0-571-29072-7
  133. Smith၊ Courtney B. (2006)။ Politics and Process at the United Nations: The Global Dance (PDF)။ Lynne Reiner။ pp. 1–4။ ISBN 978-1-58826-323-0။ 17 October 2020 တွင် မူရင်းမှ မော်ကွန်းတင်ပြီး (PDF) 24 November 2021 တွင် ပြန်စစ်ပြီး
  134. Kuhn၊ Betsy (2006)။ The race for space: the United States and the Soviet Union compete for the new frontier။ Twenty-First Century Books။ p. 34။ ISBN 978-0-8225-5984-9
  135. Shayler၊ David; Vis၊ Bert (2005)။ Russia's Cosmonauts: Inside the Yuri Gagarin Training Center။ Birkhäuser။ ISBN 978-0-387-21894-6
  136. Holmes၊ Oliver။ "Space: how far have we gone – and where are we going?" (in en-GB)၊ The Guardian၊ 19 November 2018။ 24 November 2021 တွင် ပြန်စစ်ပြီး။ Archived from the original on 6 October 2020။ 
  137. Reference Guide to the International Space StationNASA (16 January 2007)။ 19 January 2009 တွင် မူရင်းအား မော်ကွန်းတင်ပြီး။ 24 November 2021 တွင် ပြန်စစ်ပြီး။
  138. Apollo 13 The Seventh Mission: The Third Lunar Landing Attempt 11 April–17 April 1970။ NASA။ 2 March 2012 တွင် မူရင်းအား မော်ကွန်းတင်ပြီး။ 24 November 2021 တွင် ပြန်စစ်ပြီး။